सौर वर्षाऋतू प्रारंभ दिवस 

डॉ. श्रीकांत कार्लेकर 
गुरुवार, 28 जून 2018

विशेष
 

भारतासारख्या मोसमी हवामानावर अवलंबून असलेल्या देशात २१ जून या दिवशी होणाऱ्या सूर्याच्या कर्क संक्रमणाचे फार मोठे महत्त्व आहे. सूर्याचा कर्क राशीत प्रवेश ही खगोलीय घटना २१ जूनच्या सुमारास होते. भारतात सौर वर्षाऋतू प्रारंभ दिवस म्हणूनही त्याचे पावसाच्या संदर्भात वेगळे महत्त्व आहेच. 

कर्क आणि मकर संक्रमणांना अनुक्रमे जून व डिसेंबर संक्रमण असेही म्हटले जाते. अधिक स्पष्टता येण्यासाठी त्यांना दक्षिणेकडील व उत्तरेकडील संक्रमण असेही म्हणता येते. सूर्याच्या या बदलत्या मार्गक्रमणाचे पूर्वीपासूनच माणसाला कुतूहल वाटत आले आहे. या दोन दिवसांनंतर वातावरणात आणि हवामानात जे बदल होऊ लागतात ते इतके विलक्षण असतात की त्यामुळे अनेक संस्कृतींत या दिवसांचे स्वागत अगदी समारंभपूर्वक केले जाते. 

मार्च - एप्रिलसारख्या मॉन्सूनपूर्व महिन्यापासूनच विषुववृत्तीय प्रदेश आणि भारताच्या आजूबाजूच्या विशाल भूप्रदेशावर होणाऱ्या  हवामान बदलाची २१ जूनचा दिवस ही चरम सीमा असू शकते असे अनेक वैज्ञानिकांना वाटते. कारण या दिवशी उत्तर गोलार्धात दिनमान सगळ्यात जास्त असते. या दिवशी पृथ्वीचा सूर्याकडे असलेला कल सर्वाधिक म्हणजे २३ अंश आणि २६ मिनिटे इतका असतो. 

सूर्य त्याच्या भासमान भ्रमण मार्गावर प्रवास करताना साडे तेवीस अंश उत्तर अक्षवृत्ताच्या वर आणि साडे तेवीस अंश दक्षिण अक्षवृत्ताच्या खाली कधीही जात नाही. आपल्या भासमान भ्रमण मार्गावर प्रवास करताना २१ जूनच्या दिवशी सूर्य कर्क वृत्तावर येतो आणि काही काळ तिथेच थांबल्यासारखा दिसतो. या दिवशी कर्क वृत्तावर त्याचे किरण लंबरूप पडतात. यानंतर तो हळूहळू दक्षिणेकडे सरकू लागतो. 

सूर्याचे दक्षिण व उत्तर दिशेने होणारे संक्रमण (solstice) ही पृथ्वीवरील ऋतुचक्राच्या संदर्भात एक महत्त्वाची अशी घटना आहे. पृथ्वीवर हे संक्रमण वर्षातून दोन वेळा होते. पृथ्वीभोवती आकाशाचा एक गोल आहे असे मानले व पृथ्वीचे विषुववृत्त मोठे होत जाऊन या आकाशगोलाला भिडले, तर आकाशगोलाचे विषुववृत्त (celestial equator) होईल. सूर्याचा वार्षिक भासमान भ्रमणमार्ग (ecliptic) व आकाशगोलाचे विषुववृत्त यांच्या दरम्यानचा कोन साडेतेवीस अंश आहे. या दोन्ही पातळ्या जेथे एकमेकांस छेदतात त्या बिंदूस संपात बिंदू म्हटले जाते. २१ मार्च रोजी सूर्य जेथे असतो त्या स्थितीला वसंत संपात व २१ सप्टेंबरला तो जिथे असतो त्यास शरद संपात म्हणतात. या दोन्ही दिवसांना विषुवदिन (Equinox) असे संबोधिले जाते. पृथ्वी ही घनगोलाकृती (Spherical) आहे हे जेव्हा कळले तेव्हापासूनच आकाशगोलाची (celestial sphere) कल्पना अस्तित्वात आली. 

आपल्या भासमान भ्रमणमार्गावर मकर संक्रांतीनंतर उत्तरेकडे जाणारा सूर्य २१ मार्चला विषुववृत्त ओलांडून २१ जूनला त्याच्या उत्तरतम मर्यादेपर्यंत म्हणजे कर्क वृत्तावर येतो. त्यानंतर त्याचे दक्षिणायन सुरू होते. म्हणजे तो भ्रमणमार्गावर हळूहळू दक्षिणेकडे सरकू लागतो. २३ सप्टेंबर रोजी सूर्य विषुववृत्त ओलांडून दक्षिणेकडे जाऊ लागतो. २१ डिसेंबर या दिवशी तो त्याच्या दक्षिणतम मर्यादेपर्यंत म्हणजे मकर वृत्तावर येतो आणि त्यानंतर त्याचे पुन्हा एकदा उत्तरेकडे भ्रमण चालू होते. 

दक्षिण व आग्नेय आशियात जिथे मॉन्सून हवामान असते व शेती हा मुख्य व्यवसाय असतो तिथे उन्हाळ्याची सुरवात मार्च महिन्यापासून म्हणजे वसंत संपातापासून होते आणि २१ जून हा दिवस उष्णऋतूमध्य (Mid summer) मानण्यात येतो. मार्च महिन्यात सुरू झालेला उन्हाळ्याचा काळ मॉन्सूनची सुरवात होईपर्यंत म्हणजे  जूनच्या थोडी पुढे-मागेपर्यंत आणि त्यानंतर पावसाचा कालखंड मानण्यात येतो. 

खगोलशास्त्रानुसार उन्हाळ्याची सुरवात २१ मार्चपासून समजण्यात येते. मात्र मोसम विज्ञानानुसार उत्तर गोलार्धात त्याचा कालखंड जून जुलै ऑगस्ट असा मानण्यात येतो. त्यामुळे खगोलशास्त्रानुसार भारतात २१ जून हा ऋतूमध्य दिवस असतो. उत्तर गोलार्धातील विविध देशांत त्यांच्या संस्कृतीनुसार कर्क संक्रमणाचा दिवस २१ ते २५ जून यापैकी कुठलाही असतो. स्वीडनमध्ये या दिवसाला इतके महत्त्व आहे, की त्या देशाने हा दिवस राष्ट्रीय दिवस म्हणून पाळला जावा असे म्हटले आहे. 

पृथ्वी स्वतःभोवती विषुववृत्तावरून सूर्याचे भ्रमण त्याच्या भासमान मार्गावर विषुववृत्तीय पातळीस लंब दिशेने होताना दिसते. त्यामुळे सूर्योदय - माध्यान्ह - सूर्यास्त या घटना विषुववृत्तावरून आकाशगोलात पूर्वेकडून पश्‍चिमेकडे अशा सहजपणे दिसतात. मात्र ध्रुव प्रदेशात हा भासमान भ्रमण मार्ग समकक्ष दिसतो. त्यामुळे ध्रुवावरून सूर्योदय - माध्यान्ह - सूर्यास्त एकाच पातळीत होताना दिसतात. 

विषुवदिनाची वेळ जितक्‍या अचूकपणे ठरविता येते तितकी संक्रमणाची ठरविता येत नाही. सूर्य जसजसा कर्क वृत्ताकडे येऊ लागतो तसतसा त्याचा कल (declination) कमी कमी होऊ लागतो. फिरत साडेतेवीस अंशात कललेल्या आसाने सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार भ्रमण कक्षेत फिरत असते. पृथ्वीवरचे ऋतुचक्र आणि सूर्याचे राशी संक्रमण या विलक्षण गुंतागुंतीच्या पण अतिशय नियमित घटनांमागे पृथ्वीचा कललेला आस हेच एकमेव महत्त्वाचे कारण आहे आणि तेच निसर्गचक्रामागचे  एक आश्‍चर्यकारक सत्यही आहे. 

दक्षिणायनाचा किंवा कर्क संक्रमणाचा दिवस हा उत्तर गोलार्धातील देशांच्या दृष्टीने एक अतिशय महत्त्वाचा दिवस. सूर्याच्या संक्रमणाचा हा दिवस नवाश्‍म (निओलिथिक) काळापासून एक महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. सूर्याच्या संक्रमणाचे नेमके ज्ञान माणसाला केव्हा व कसे झाले हे कुणालाही निश्‍चितपणे माहीत माहीत नाही. पण प्राचीन मानवाला अशा तऱ्हेच्या खगोलीय घटनेचे ज्ञान होते हे मात्र निश्‍चित. 

इजिप्तच्या न्युबिअन डेझर्ट भागातील नाबटा किंवा इंग्लंडमधील स्टोनहिंज येथे सापडणाऱ्या प्राचीन अश्‍मरचना पाहिल्या, की पूर्वीच्या माणसाला कर्क संक्रमणाची निश्‍चित माहिती असावी याची खात्री पटते. नाबटा येथील रचना स्टोनहिंज येथील रचनेपेक्षाही जुनी असून ती ६५०० वर्षांपूर्वीची असावी असा अंदाज आहे. यातील दगडांच्या रचनेतून, उत्तर दक्षिण दिशा आणि कर्क संक्रमणाच्या वेळी होणारा सूर्योदय व सूर्यास्त यांच्या जागा नेमकेपणाने दाखविण्याचा प्रयत्न केलेला दिसतो. 

काही पारंपरिक लेखांतून असेही उल्लेख आढळतात, की दक्षिणायन दोन हजार वर्षांपूर्वी १९ जुलैला सुरू होत असे. आता ते २१ जूनला होते. पावसाळाही त्या काळात ऑक्‍टोबर ऐवजी नोव्हेंबरमध्ये संपत असे. कर्क संक्रमण ही उत्तर गोलार्धातील हवामानात बदल होऊ लागल्याची स्पष्ट अशी सीमारेषा आहे याचाही उल्लेख अनेक जुन्या ग्रंथांतून आणि जुन्या वैद्यकीय अहवालांतून आढळतो. 

सौरप्रारण (insolation) आणि मॉन्सून यांचा खूप जवळचा संबंध आहे. कर्क संक्रमणाच्या वेळी सौरप्रारणात जे कमाल बदल होतात त्यामुळे समुद्रावरील वायुभारातही तीव्र बदल होतात. सौरप्रारणात जेव्हा थोडे विलंबित किंवा उशिराने बदल होतात तेव्हा समुद्रावरील वायुभार स्थिती अधिकच संथ गतीने त्याला प्रतिसाद देते. याचा परिणाम मॉन्सूनवरही होताना दिसून येतो.

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या