जिओटुरिझमचा शास्त्रीय आविष्कार

डॉ. श्रीकांत कार्लेकर 
गुरुवार, 3 मे 2018

विशेष
 

पर्यटन वृत्तीचा वाढता कल आणि त्याची गरज आणि मागण्या लक्षात घेऊन, पर्यावरण हितैषी आणि पर्यटकांच्या जिज्ञासू वृत्तीचं समाधान करण्यासाठी नवनवीन संकल्पना सध्या पुढे येत आहेत. जिओटुरिझम ही त्यातलीच एक आधुनिक कल्पना. जिओसाईट्‌स, जिओटोप्स, जिओमॉर्फोसाईट्‌स व जिओपार्क्‍स अशा विविध संज्ञांनी जिओटुरिझमची कल्पना मांडण्यात येते. प्रदेशाच्या भौगोलिक व भूशास्त्रीय वैशिष्ट्यानुसार या नवीन पर्यटन प्रकारचे महत्त्वही पर्यटकांच्या लक्षात आणून दिले जाते.

आपल्याला लाभलेल्या देव दुर्लभ निसर्गाचा आपणच चालविलेला नाश, त्याचे बिघडणारे संतुलन व त्यामुळे पर्यावरणाची आणि भूदृश्‍यांची (Landscape ) अशक्‍य वाटणारी पुनर्निर्मिती याबद्दल सर्वांनाच चिंता वाटते आहे. या संदर्भात विविध देशात चाललेले प्रयोग पर्यटनातील निसर्ग जतनाचा आणि निसर्ग समजून घेण्याचा मुद्दा विशेषत्वाने मांडीत आहेत. भारतासारख्या भूरुपानी समृद्ध असलेल्या देशात तर या संकल्पनेला खूपच महत्त्व आहे. संपूर्ण भारत देश हा अनेक असामान्य , आकर्षक आणि विलक्षण सुंदर पण तितक्‍याच क्‍लिष्ट भूरूपांनी (Landforms) समृद्ध बनलेला आहे. अनेक परदेशी पर्यटक भारतातील हिमालय, सह्याद्री, पूर्व आणि पश्‍चिम समुद्र किनारे आणि चिल्कासारखी सरोवरे व सुंदरबनचे दाट खारफुटीचे जंगल अशा ठिकाणांची केवळ भूशास्त्रीय जडणघडण आणि सौंदर्य बघण्यासाठी येतात हे अनेकांना माहिती नसते. आपला देश अशा अनेक भूशास्त्रीय आश्‍चर्याने अगदी भरून गेलाय आणि जगातल्या देशांना भारतातील भूरूपांचे हे वेगळेपण आकर्षित करते आहे.

जिओटुरिझममध्ये मुख्य भर हा एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील नैसर्गिक भूरूपे व भू.-आकार यांनी बनलेल्या भू.-दृष्याकारीता केलेल्या पर्यटनावर असतो. त्यामुळे अशी ठिकाणे शोधणे व त्यांच्या पर्यटन क्षमतेचे मूल्यमापन करणे या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. संपूर्ण सह्याद्री किंवा त्यातील कासचे पठार, रायरेश्वर पठार अशी उत्तम भूपर्यटन ठिकाणे म्हणून ओळखणे, त्याचे मूल्यमापन करणे ही कामे जिओटुरिझममध्ये केली जातात. महाराष्ट्राच्या किना-याची विविध वैशिष्ट्ये पाहता ही किनारपट्टी हे एक उत्तम भू-पर्यटन ठिकाण (जिओसाईट) म्हणून सांगता येते. अशी अनेक ठिकाणे भारताच्या विविध भागातून ओळखून त्यांना जिओसाईटचा दर्जा देणे आणि त्यांचे रूपांतर जिओ-पार्क मध्ये करणे अशा पद्धतीने भू-दृश्‍य पर्यटन किंवा जिओटुरिझम निश्‍चितच वाढविता येईल.

कांचनगंगा, नंदादेवीची शिखरे, सियाचिन, पिंडारी, गंगोत्री अशा हिमनद्या, लोणार इथे असलेले उल्कापातातून तयार झालेले सरोवर, सुंदरबन, शिवसमुद्रमचा धबधबा, अशा हजारो भूरूपांचे पर्यटकांना नेहमीच आकर्षण वाटत असते. ही भूरूपे ज्या प्रदेशात दिसतात त्या प्रदेशाचा भूगोल, भूशास्त्र, भूदृश्‍य आणि पर्यावरण यांचा प्रामुख्याने विचार करून केलेले पर्यटन म्हणजे जिओटूरिझम किंवा भूदृश्‍य पर्यटन. अशा प्रदेशातील प्रत्येक भूरूप हे ताजमहाल, खजुराहोची मंदिरे, अजंठा-वेरूळची लेणी आणि कोणार्कच्या सूर्य मंदिराइतकीच किंवा थोडी जास्तच आकर्षक आणि विलोभनीय असतात. त्यातून प्रबळ आणि समर्थ निसर्गाची सतत जाणीव होत असते. या प्रदेशात आढळणारे धबधबे, घळया, गुहा, कडे, पुळणी, हिमनद्या, वाळूच्या टेकड्या, खोल रांजण खळगे अशी भूरूपे पर्यटकांना विलक्षण आनंदाची अनुभूती तर देतातच शिवाय त्यांच्याबद्दलचे कुतूहलही मनात जागृत करतात. ही सगळी निसर्गशिल्पे कशी आणि केव्हा निर्माण झाली असतील, ती किती काळ अजून शिल्लक राहतील, ती कुठल्या खडकांत तयार झाली असतील असे अनेक प्रश्न त्याच्या मनात निर्माण होतात. 

दुर्दैवाने भारतात या प्रश्नांची उत्तरे अशा पर्यटनस्थळी अभावानेच मिळतात .ती उपलब्ध करून देणे हाच जिओटुरिझम या संकल्पनेचा मुख्य उद्देश असतो.

इको टुरिझम (निसर्ग पर्यटन) पेक्षा जिओटुरिझम (भू. दृश्‍य पर्यटन) ही संकल्पना पर्यटकाला निसर्गाच्या अधिक जवळ नेणारी आहे. कारण कोणत्याही प्रदेशातील पर्यावरण हे प्रामुख्याने तिथल्या भूदृष्याचाच परिणाम असते. पर्वतीय पर्यावरणावर पर्वताच्या विविध गुणधर्मांचा खूप मोठा परिणाम नेहमीच झालेला दिसतो. त्यामुळे पर्वत, मैदाने, नद्या, समुद्र किनारे, हिमनद्यांचे प्रदेश अशी भूदृश्‍ये समोर ठेवून पर्यटन केले तर ते अधिक आनंद दायी होते. हे समजण्यासाठी हिमालय, सह्याद्री, मिसिसिपी, गोबीचे वाळवंट अशी उदाहरणे देता येतील.

देशातील प्रत्येक राज्यासाठी अशा वैशिष्ट्यपूर्ण जिओसाइट्‌सची संपूर्ण माहिती देणारा कॅटलॉग असणे फार गरजेचे आहे. भूरुपाच्या निर्मितीमागचा इतिहास, त्याची प्राचीनता, अखंडता व निर्मिती अशा गोष्टींचे मानवी मनाला निश्‍चितच आकर्षण वाटत असते. हिमालयासारख्या पर्वताची जडण घडण, ब्रम्हपुत्रेसारख्या नद्यांची विस्तीर्णता, सह्याद्रीच्या कडे कपाऱ्यांचा राकटपणा अशा सर्व गोष्टीत भूदृश किंवा भूरुपपर्यटनाचे सर्व गुणधर्म एकवटलेले आहेत.

आपल्याकडे सध्या किनारी पर्यटनाचे फार मोठे आकर्षण पर्यटकांना वाटते आहे. जिओटुरिझम या नवीन संकल्पनेनुसार किनारी पर्यटनास वेगळी दिशा देऊन ते अधिक उपयुक्त व पर्यावरण हितैषी करता येईल. समुद्राच्या लाटांशी खेळणे, वाळूतून भटकंती करणे, होडीतून फेर फटका मारणे यापेक्षा खूप वेगळ्या गोष्टी या पर्यटनात समाविष्ट आहेत.

निसर्गाच्या जवळ जाण्याचा आणि त्याच्या विशालतेचा व ताकदीचा अंदाज येण्यासाठी तो समजून घेणे महत्त्वाचे. किनारी पर्यटनाचा खरा आनंद हा किनाऱ्यावरील वाळूच्या टेकड्या, खाड्या, पुळणी, समुद्राची खोली, भरतो ओहोटीचे चक्र समजावून घेणे यातच आहे. त्यासंबंधीची माहिती पत्रके, धोकादायक प्रदेशांचे स्थान दाखविणारे नकाशे उपलब्ध करणे हे यासाठी महत्त्वाचे असते. दोन दिवसांची मौजमजा यापेक्षा निसर्गवाचन करता येण्याची संधी मिळवून देणे व पर्यटकांची तशी मानसिकता बदलणे  हा जिओटुरिझमचा मुख्य उद्देश आहे. जागतिक स्तरावर होणारे भूरुपातील बदल, त्यांची होणारी हानी, मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम या समस्यांचा विचारही यात केलेला असतो. यामुळे पर्यावरण रक्षणाबरोबरच पर्यटनाचा आनंदही घेता येतो असे जिओटुरिझम संकल्पनेचा आग्रह धरणाऱ्या सर्वांनाच मनापासून वाटते. आपल्याकडे त्यादृष्टीने खूप मोठ्या प्रमाणावर प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. २००७ मध्ये मलेशियन बोर्निओतील कोटाकिनाबालू इथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत जिओटुरिझमसंबंधी भरपूर माहिती मिळाली होती. त्यानंतर लंडन, स्कॉटलंड आणि ऑस्ट्रेलियातील न्यू कासल ते ससेक्‍स बेच्याकिनाऱ्यावरील पर्यटनाचे असे प्रयोगही पाहता आले. याच धर्तीवर आपल्याकडेही हिमालय, सह्याद्री आणि समुद्रकिनारे अशा प्रदेशात जिओटूरिझमची संकल्पना परिणामकारकपणे राबवता येईल यात शंका नाही!

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या