चित्रपटगीतं आणि सामाजिक भान 

अंजोर पंचवाडकर
सोमवार, 19 ऑगस्ट 2019

विशेष
 

माझ्या आणि लेकीच्या कधीकधी ''दिलसे'' गप्पा होतात.. काव्य-शास्त्र-विनोद-संगीत-चित्रपट-कला वगैरे. मस्त वेळ असतो तो. त्यात तिने इंग्रजी गाणी, सिनेमे याबद्दल काही सांगितले, की हिंदीची बाजू मला लढवावी लागते. परवा, सार्त्र-सिमोन द बोव्हा बद्दल सांगताना कन्या म्हणाली, की हिंदी गाण्यांमधे subtle प्रेम दाखवतच नाहीत का आणि प्रेमभावनेपेक्षा इतर विषय नसतातच का हिंदी सिनेमातल्या गाण्यांत?  सार्त्र-सिमोन बोव्हा यांच्या प्रेमाला लग्नबंधनाची गरज भासली नाही कारण फक्त तेवढंच ध्येय त्यांच्या प्रेमासमोर नव्हतं. त्यांचं सामाजिक भान वरचढ होतं, इथं तसं नाही दिसत गं फारसं. मी म्हटलं, ‘आहेत, असे सिनेमे आणि अशी गाणीसुद्धा खूप आहेत. दुर्दैवानं तुझ्यापर्यंत, तुझ्या पिढीपर्यंत ती पोचली नाहीत. साम्यवादी, समाजवादी,  विचारांच्या कवींनी चित्रपटसंगीतावर आपला ठळक ठसा उमटवला आहे. त्यावरची जमलेली थोडी धूळ बाजूला करून तुला सांगते. हे गाणं पाहा- 
तुम मुझे भूल भी जाओ 
तो ये हक़ है तुमको
मेरी बात और है मैंने तो
मुहोब्बत की है। 

कन्या म्हणाली, अगं हे किती सुंदर आहे.. म्हटलं थांब, ‘तिच्या’ या समजूतदारपणाला ‘तो’ काय उत्तर देतो तेही बघ - 
ज़िन्दगी सिर्फ़ मुहब्बत नहीं कुछ और भी है। 
ज़ुल्फ़-ओ-रुख़सार की 
जन्नत नहीं कुछ और भी है। 
भूख और प्यास की 
मारी हुई इस दुनिया में। 
इश्क़ ही एक हकिकत नहीं कुछ और भी है। 
तुम अगर आँख चुराओ 
तो ये हक़ है तुमको 
मैंने तुमसे ही नहीं सबसे मुहब्बत की है। 

मुलगी जाम प्रभावित झाली. मग मीसुद्धा ‘तुमचा सार्त्र; तर समाजासाठी प्रेमाला अव्हेरणारा नायक रंगविणारा आमचा साहिर’ असा भाव खाऊन घेतला. 
तिला शकिलच्या ‘एक शेहेनशाह ने बनवा के हंसी ताजमहल, सारी दुनियां को मुहोब्बत की निशानी दी है’ला साहिरनं दिलेलं उत्तर ऐकवलं - 
इक शहनशाह ने दौलत का सहारा ले कर 
हम ग़रीबों की मोहब्बत का उड़ाया है मज़ाक़ 

आमच्या गप्पा संपल्या तरी नंतर कितीतरी वेळ हिंदी चित्रपटसंगीत आणि त्यातून दिसणारं सामाजिक भान हा विषय डोक्यातून जात नव्हता. 
हिंदी चित्रपट संगीताचा १९५० ते ७५ हा सुवर्णकाळ मानला, तर कितीतरी उत्तमोत्तम शायर कवींचं योगदान आहे त्यात. साहिर लुधियानवी, मजरूह सुल्तानपुरी, कैफ़ी आझमी यांनी त्यांचा साम्यवादाकडं झुकलेला कल कधी लपवून ठेवला नाही, उलट प्रसंगानुरूप गाण्यातून तो व्यक्तही केला. दो बिघा जमीन, फिर सुबह होगी, नई उम्र की नई फसल, जागते रहो, धूल का फूल हे काही चटकन आठवलेले सिनेमे आणि त्यातली गाणी मनात रुंजी घालू लागली. 
‘चुरा लिया है तुमने जो दिलको’ सारखं रोमँटिक गाणं लिहिणारा मजरूह, 
‘बेघर को आवारा यहाँ कहते हँस हँस
खुद काटे गले सबके कहे इसको बिज़नेस
इक चीज़ के हैं कई नाम यहाँ।’ 

असं भांडवलवादी मुंबई नगरीतल्या विषमतेवर बोट ठेवतो. 
बरं, विषमता आहे म्हणून तो सतत निराशा उगाळतो का, तर नाही. ‘ओ मेरे दिलके चैन’मध्ये नायिकेला मनवतानाच 
‘तुम जो पकडलो हाथ मेरा दुनियाँ बदल सकता हूँ मैं, माँगा है तुम्हें दुनिया के लिए..’ असं सुरेख आशावादी लिहून जातो. 

सामाजिक विषमता, ‘प्यासा़मध्ये साहिर कशी मांडतो पाहा - 
वो उजले दरीचों में पायल की छन-छन 
थकी हारी सांसों पे तबले की धन-धन 
ये बेरूह कमरों मे खांसी की ठन-ठन 
जिन्हें नाज़ है हिन्द पर वो कहाँ हैं? 

भारताचा अभिमान बाळगणारे लोक ही विषमता का नाही दूर करत, असा अस्वस्थ प्रश्न करतोय साहिर. तर याच्याच पुढं; यश, मानमरातब, पैसा प्रसिद्धी सगळं मिळालं तरी जीवन सुखी होईलच अशी परिस्थिती नाही हे कैफ़ी आझमी किती तळमळीनं सांगताहेत पाहा - 
‘काग़ज़ के फूल जहाँ खिलते हैं, 
बैठ ना उन गुलजारों में
    नादान तमन्ना रेती में, 
    उम्मीद की कश्ती कहती हैं
इक हाथ से देती हैं दुनियाँ, 
सौ हाथों से ले लेती हैं 
    ये खेल है कब से जारी, 
    बिछड़े सभी बारी बारी’ 

आणि तरी आशा मिटलेली नाही. हेच कैफ़ी आझमी म्हणताहेत, माळी बदलला, अगदी वणवा बेचिराख करून गेला तरी कधीतरी बहार येणार आहे. (सामाजिक परिस्थिती आत्ता प्रतिकूल असेलही, तू हार मानू नकोस, मानवतेची पहाट उगवेलच)
‘थकन कैसी, घूटन कैसी, 
चल अपनी धून में दिवाने। 
    खिला ले फूल काटों में, 
    सज़ा ले अपने वीराने। 
बहारे फिरभी आती है 
बहारे फिरभी आएगी।’ 

चेअरमन माओला ‘आवारा हूँ’ हे गाणं फार आवडायचं आणि तो त्याचं चीनी रूपांतर सतत ऐकत असे म्हणे. कवी शैलेंद्रचे भुरळ घालणारे साधे शब्द ‘आवारा हूँ’चं वैशिष्ट्य. तोच शैलेंद्र ‘दो बिघा जमीन’मधल्या ‘अजब तोरी दुनिया’मध्ये गरीबीबद्दल कसलं जबरी लिहितो पाहा - 
अजब तोरी दुनियां 
हो मोरे रामा गजब तोरी दुनियां 
दया-धरम सबकुछ बिकता है, लोग लगावें बोली 
मुश्कील है हम जैसों की ख़ाली है जिनकी झोली 
जब तेरे बंदों की जान बिके ना, 
है तब तोरी दुनिया।। 

प्रेम धवन हे प्रसंगानुरूप गीत लिहिणारे गीतकार. त्यांनी ‘जागते रहो’ या चित्रपटात लिहिलेलं हे पंजाबी गीत पाहा - नोकरी शोधायला शहरात आलेला नायक पाण्यासाठी रात्रभर वणवण करतोय आणि त्या एका रात्रीत काय काय प्रसंगांना त्याला तोंड द्यावं लागतं त्यावर हा सगळा चित्रपट बेतला आहे. त्याच्यावर चोर म्हणूनही ठपका बसणार असतो-
‘हक़ दूजे दा मार-मार के बणदे लोग अमीर।
मैं ऐनूं कहेंदा चोरी दुनिया कहंदी तक़दीर।
वेखे पंडित ज्ञानी ध्यानी दया-धर्म दे बन्दे।
राम नाम जपदे खान्दे गौशाला दे चन्दे।
सच्चे फाँसी चढ़दे वेखे झूठा मौज उड़ाए।
लोकी कैहंदे रब दी माया मैं कहंदा अन्याय!" 

साधारण १९५६ मध्ये लिहिलेलं हे गाणं, त्यातले शब्द, आजच्या परिस्थितीही  तंतोतंत लागू आहेत. 
‘शोखियों में घोला जाए’ सारखं फिल्मी प्रेमगीत लिहिणाऱ्या नीरजनंच ‘कारवां गुजर गया गुबार देखते रहे’ ही कविता लिहिली. पुढं ती त्या काव्याला साजेशा ‘नई उम्र की नई फसल’मध्ये घेतली आणि रोशन-रफीनं तिला अजरामर केली. हाच नीरज भजन लिहितानाही स्पष्ट सांगतोय - 
‘कर्म अगर अच्छा है तेरा
क़िस्मत तेरी दासी है
दिल है तेरा साफ़ तो प्यारे
घर में मथुरा काशी है
सच्चाई की राह चलो रे
जब तक जीवन प्राण चले’ 

दोस्तोव्हस्कीच्या ‘क्राइम अँड पनिशमेंट’वर बेतलेल्या ‘फिर सुबह होगी’मध्ये साहिर, परमेश्वराबद्दल काय म्हणतोय पाहा - 
‘किसको भेजे वो यहाँ हाथ थामने
इस तमाम भीड़ का हाल जानने
आदमी हैं अनगिनत देवता हैं कम
आसमाँ पे है खुदा और ज़मीं पे हम
आजकल वो इस तरफ़ देखता है कम...’ 
सर्वधर्म समभाव, धर्म-सलोखा, 

भाईचारा याची सध्या फार गरज आहे, असं प्रत्येक पिढीच्या जाणत्या लोकांना वाटत असतं. आत्ताच्या परिस्थितीवरच चपखल लिहिल्यासारखं वाटावं असं गाणं ‘धूल का फूल’मध्ये साहीर १९५९ मध्येच लिहून गेलाय  
‘नफरत जो सिखाये वो धरम तेरा नहीं है।
इन्सां को जो रौंदे, वो कदम तेरा नहीं है।
कुरआन न हो जिसमें वो मंदिर नहीं तेरा।
गीता न हो जिसमें वो हरम तेरा नहीं है। 
तू अम्न का और सुलह का अरमान बनेगा।
इन्सान की औलाद है इन्सान बनेगा ।।’ 

याच गाण्यातल्या 
‘कुदरत ने तो बख्शी थी हमें एक ही धरती
हमने कहीं भारत, कहीं इरान बनाया’ 

या ओळी आणि २००० मध्ये ‘रेफ्युजी’ चित्रपटासाठी जावेद अख्तरने लिहिलेल्या 
‘पंछी नदिया पवन के झोंके, 
कोई सरहद ना इन्हें रोके
सरहद इंसानों के लिए है 

सोचो तुमने और मैंने क्या पाया इंसान होके?’ या ओळी ‘वसुधैवकुटुंबकम’ची भावना सांगून जातात. 

मान्य आहे, की हे कवी चित्रपटातल्या प्रसंगानुरूप गाणी लिहीत. पण म्हणून त्यांनी दाखवलेली सामाजिक विषमता, तत्कालीन परिस्थितीवरील भाष्य, जागवलेला आशावाद हे बेगडी नव्हतं. उलट त्यांचं लिखाण किती सार्वकालिक आहे हेच वरील काही गाण्यांतून लक्षात येतं. 

या विषयावर लिहू तितकं कमीच. महासागर आहे हा काव्याचा. आपलं भाग्य, की ते इतक्या सहजी आपल्या कानावर पडतंय!

संबंधित बातम्या