‘बिग फाइव्ह’च्या सहवासात

जयप्रकाश प्रधान
शुक्रवार, 12 जानेवारी 2018

जंगल सफारी
जंगल म्हटलं म्हणजे आपल्याकडचं जे चित्र समोर येतं; ते म्हणजे घनदाट झाडी व त्यात लपलेली जनावरं.पण आफ्रिकेत जंगलांचे स्वरूप निरनिराळे आहे. काही ठिकाणी उंच, घनदाट, झाडांचं जंगल आहे तर, बऱ्याच ठिकाणी झुडुपांचं व सुकलेल्या गवताचं. 

जंगलांचा फेरफटका मारणं, त्यातील दुर्मिळ जनावरांना शोध घेणं, त्यांची माहिती मिळवणं यात एक निराळंच ‘थ्रिल’ असतं. काही वर्षांपूर्वी दक्षिण आफ्रिकेतील ‘क्रुगर नॅशनल पार्क’मधील तीन दिवसांच्या मुक्कामात याचा अनुभव घेतला होता. त्यामुळेच यावेळेस केनिया व झिंबाब्वे इथले विविध पार्क्‍स (इथे जंगलांना पार्क म्हणतात) मध्ये मनसोक्त फिरायचे, ‘बिग ५’ प्राण्यांना जास्तीत जास्त जवळून पाहायचं यासाठी जवळजवळ बारा-तेरा दिवसांची सहल आयोजित करून घेतली. मुख्य म्हणजे ही सफर कोणा सहल कंपनीबरोबर नव्हती. त्या क्षेत्रातील माहितगारांकडून त्याची व्यवस्थित आखणी केली होती. त्यामुळे आम्हाला ‘जंगल लाइफ’ खूप जवळून पाहता व अनुभवता आलं.

जंगल म्हटलं म्हणजे आपल्याकडचं जे चित्र समोर येतं; ते म्हणजे घनदाट झाडी व त्यात लपलेली जनावरं.पण आफ्रिकेत जंगलांचे स्वरूप निरनिराळे आहे. काही ठिकाणी उंच, घनदाट, झाडांचं जंगल आहे तर, बऱ्याच ठिकाणी झुडुपांचं व सुकलेल्या गवताचं. 

केनयाच्या नैरोबी विमानतळावर उतरल्यानंतर, ‘आफ्रिकन क्वेस्टर’ कंपनीच्या प्रतिनिधीने ‘जॅंबो’ (म्हणजे हॅलो) म्हणत आमचं स्वागत होतं. आम्हीही त्याला ‘मसुरी’ (फाईन) असं प्रत्युत्तर दिलं. तेथील नऊ दिवसांच्या भटकंतीत फरीद हा आमचा ड्रायव्हर आणि गाइड असणार होता. या सफरीत आम्ही माऊंट केनया, सांबारू, ॲबरडटस्‌, लेक नकुरू व मसाईमारा इथल्या पार्कमध्ये फिरणार होतो.

पहिला मुक्काम होता माऊंट सफारी क्‍लबमध्ये. अत्यंत आलिशान अशा या क्‍लबचे विन्स्टन चर्चिल हे संस्थापक सदस्य. अनेक नामांकित व्यक्तींनी इथे वास्तव्य केलं आहे. नयनरम्य परिसर व माऊंट केनयाच्या उतारावर तो असून, ५,१९९ मीटर्स उंचीवरील माऊंट केनयाचं शिखर इथून दिसतं. 

केनया सफारीत रोज सकाळ-संध्याकाळ प्रत्येकी सुमारे चार-चार तासांचा ‘गेम ड्राईव्ह’ (जंगलातील भटकंती) करण्याचा कार्यक्रम होता. संपूर्ण प्रवासासाठी इथे चांगल्या मजबूत मॅटेडोर गाड्या उपलब्ध होत्या. थोडे जास्त पैसे मोजले तर फोरव्हीलर्सचीही व्यवस्था होती. जंगलातील खराब व अरुंद रस्त्यांवर त्यामुळे प्रवास बराच सुकर होतो. जंगलांत फिरताना या मोटारीचं छप्पर उघडण्यात येतं. त्या छपरातून जनावरांना जवळून पाहून त्यांचे मनसोक्त फोटोही काढता येतात. तसंच या प्रत्येक मोटारीत एक वायरलेस सेट असतो. त्यामुळे जंगलात फिरणाऱ्या सर्व वाहनांचा एकमेकांशी संपर्क राहतो. आणीबाणीच्या प्रसंगी तर त्याचा उपयोग होतोच, पण कुठे काय जनावरं आहेत. तिथे लगेच जा - अशा प्रकारच्या सूचनाही एकमेकांना देता येतात. माऊंट केनयावरून आम्ही वासोनैरो नदीच्या किनारी वसलेल्या ‘सरोवा साभा लॉज’मध्ये पोचलो. या लॉजची रचना मोठा आकर्षक वाटली. जणू झाडावर उभारलेली पंचतारांकित झोपडी. या लॉजच्या समोरून जी वासोनैरो नदी वाहते तिचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील शेकडो मगरी. पुराच्या वेळेस या मगरी चिखलात लपून बसल्या आणि पाणी ओसरल्यानंतर परत बाहेर आल्या. किनाऱ्याच्या बाजूला निदान सहा फूट लांबीच्या अनेक अजस्र मगरी पडलेल्या दिसून येतात. इथे दुसऱ्या किनाऱ्यावर स्थानिक आदिवासींची वस्ती आहे. ते आदिवासी या मगरींची नजर चुकवून किनाऱ्याच्या कडेकडेने नदी ओलांडण्याचे धाडस पत्करतात. 

समुद्रसपाटीपासून सुमारे सात हजार फूट उंचावर असलेला व ७६७ चौरस किमी क्षेत्रफळाचा ॲबरडरस नॅशनल पार्क हा घनदाट जंगलासाठी प्रसिद्ध. त्यामुळे तिथे मोठ्या जनावरांचं दर्शन तसं दुर्मिळ आहे. यासाठी इथून थोड्या उंचावर जंगलात ‘आर्क लॉज’ उभारण्यात आलं आहे. तिथे संपूर्ण लाकडाच्या खोल्या असून, त्याच्या सभोवताली पाण्याचं मोठं डबकं आहे. तिथे अनेक जनावरं पाणी पिण्यासाठी येतात. तसेच त्याच्या जवळ प्रचंड दलदल असून, त्यात निराळ्या प्रकारचं खनिजयुक्त मीठ मोठ्या प्रमाणात मिसळण्यात येतं. ते जनावरांना आकर्षित करायला उपयुक्त ठरतं. या लॉजला बाहेरच्या बाजूला काचेच्या व उघड्या गॅलरीज असून, तिथून जनावरांचं दर्शन होतं व फोटोही काढता येतात. पर्यटकांसाठी इथे आणखी एक चांगली सोय करण्यात आली आहे. रात्रभर बाहेरच्या बाजूला फोकस लाइट असतात. गॅलरीतला बार चोवीस तास उघडा असतो. पण तुम्ही तुमच्या खोलीत झोपला आहात व दुर्मिळ जनावर पाणी पिण्यासाठी आलं तर तुम्हाला उठवण्यासाठी बेलची व्यवस्था करण्यात आली आहे. एकदा बेल वाजली तर हत्ती आले आहेत. दोन वेळा वाजली तर ऱ्हायनो, तीन वेळा लेपर्ड व चार वेळा बेल वाजली तर काहीतरी आगळं-वेगळं दृश्‍य आहे असं समजायचं. मात्र या डबक्‍यात एप्रिल-मे महिन्यात केवळ एकदाच लेपर्ड आल्याची नोंद होती. 

गुलाबी रंगाच्या व निदान दीड ते दोन लाख फ्लेमिंगोचं वास्तव्य असलेला नकुरू तलाव व त्याच्या आजूबाजूचा पार्क हा संपूर्ण आफ्रिकेतील महत्त्वाच्या व दुर्मिळ पक्षांचा परिसर, म्हणून ओळखला जातो. या तलावाच्या किनाऱ्याला, फ्लेमिंगो पक्षांची गुलाबी किनार अगदी लांबपर्यंत पसरलेली दिसते. फ्लेमिंगो मुळेच इथलेच. पण फेब्रुवारी-मार्च महिन्यात मात्र त्यांचं स्थलांतर टांझानियात होते. त्यांच्याखेरीज निदान ४५० जातींचे पक्षीही या पार्कमध्ये आढळून येतात. त्यामुळे पक्षीप्रेमींच्या दृष्टीने हा पार्क म्हणजे मोठा खजिनाच म्हणावा लागेल. अत्यंत दुर्मिळ असा पांढरा गेंडा नकुरू पार्कमध्ये दिसण्याची शक्‍यता आहे असं गाइड फरीदने आम्हाला आधीच सांगितलं होतं. त्याचबरोबर काळे गेंडेही इथे आहेत. फ्लेमिंगो पक्षांची रांग पाहून परतत असताना फरीदने अचानक गाडी झुडपात घुसवली. सुरवातीला तीन तीन-चार काळे गेंडे दिसले. त्यांच्या मागे पांढरा गेंडा चरत होता. त्याची कातडी अगदी पांढरी होती. ही पांढरी कातडी चांगलीच उठून दिसत होती. काळे व पांढरे मिळून जवळजवळ ८० गेंडे या पार्कमध्ये आहेत. पांढऱ्यांची संख्या मात्र जेमतेम १५ ते २० इतकीच आहे.

संपूर्ण आफ्रिकेत ‘बिग ५’ हा शब्दप्रयोग फार पूर्वीपासून परिचित आहे. हे पाच बिग कोण? सिंह, लेपर्ड-चित्ता, गेंडा, हत्ती व जंगली म्हैस. ते आकाराने मोठे आहेत म्हणून त्यांना ‘बिग ५’ म्हटलं जात नाही, तर या पाचही प्राण्यांची जमिनीवरून शिकार करणं अत्यंत कठीण असतं. म्हणून त्यांना ‘बिग ५’ असं संबोधले जातं. त्यापैकी गेंडा, हत्ती व जंगली म्हैस यांचं मनसोक्त दर्शन आत्तापर्यंत झालं होतं. राहिलेल्या दोन पण सर्वांत महत्त्वाच्या ‘बिग’चे दर्शन होणार की नाही? या प्रश्‍नाने मी व जयंतीने फरीदला अक्षरशः सतावून सोडलं होतं. तो बिचारा बराच धीर देत होता. पण‘एप्रिल-मे’ महिन्यात हे प्राणी बाहेर येत नाहीत व गवतही थोडे उंच झालं आहे. त्यामुळे काहीवेळेस त्यांचा शोध घेणं तसं कठीणच जातं, अशी सारवासारवही करत होता.

लेक नकुरू ते मसाईमारा हा जवळजवळ ३५० कि.मी.चा प्रवास, आतल्या अत्यंत खराब रस्त्यामुळे त्रासदायकच वाटला. त्यात मसाईमारा येथील मारा सरोवा कॅम्पमध्ये दुपारचं जेवण घेऊन आणखी सव्वापाच हजार फूट उंचीवरच्या मारा सरिना लॉजला आम्हाला जायचं होतं. वस्तुतः तिथे जाण्यासाठी नैरोबीहून विमानाची सोय आहे. पण त्रास झाला तरी मोटारीनेच जा, कारण त्या गवतात दुर्मिळ प्राणी दिसण्याची शक्‍यता अधिक असा सल्ला माहीतगारांनी दिला होता.

दुपारचं जेवण आटोपून आम्ही मारा सरिना लॉजकडे कूच केलं. हवा पावसाळी होती. आणि रस्ता अत्यंत खराब होता. फारसे पर्यटक तिथे जात नाहीत व जातात ते विमानाने. त्यामुळे फरीद जरा घाईतच होता. स्थानिक बिअर, टस्कर व फिलापिया मासळीवर मस्त ताव मारल्याने माझ्याही डुलक्‍या सुरू झाल्या होत्या. इतक्‍यात फरीदने गाडी एकदम थांबवली आणि जवळजवळ कमरेएवढ्या वाढलेल्या सुक्‍या गवतात घुसवली. ‘बहुधा तिथे सिंह दिसतो आहे’ या त्याच्या वाक्‍याने मीही खडबडून जागा झालो. जयंतीने कॅमेरा सरसावला आणि उघड्या टपातून आम्ही आजूबाजूला पाहू लागलो. मोटर जोरात जात होती आणि अचानक थांबली...

समोर वनराज गवतात मस्त आराम करत होते. थोडं पुढे गेलो तर त्यांचं सारं कुटुंबच समोर आलं. दोन-तीन सिंहीणी व त्यांची दहा बाळं. शेजारीच एक म्हैस मारली होती. दोन सिंहिणी व चार-पाच बछडे अद्याप त्या म्हशीच्या सांगाड्यातच बसून ताव मारत होते.... काहींचं भोजन पूर्ण झालं होतं, तर काहींची भूक अद्याप भागली नव्हती. फरीदच्या अंदाजानुसार ही म्हैस त्यांनी काही तासांपूर्वीच मारली असावी. कारण निम्मे कुटुंबीय अद्याप ताटावरून उठले नव्हते.

‘आंधळा मागतो एक आणि देव देतो दोन’ अशी आमची स्थिती झाली होती. किती फोटो काढू, कसं शूटिंग करू यात आम्ही मग्न होतो. शिकार केल्यानंतर खाण्याचा पहिला मान सिंहाचा. त्यामुळे खाऊन तृप्त झाल्याने सिंह सुस्तावला होता. त्याला बहुधा ‘मी पाणी पिऊन येतो, तोपर्यंत बछड्यांना सांभाळ’ असं सांगून एक सिंहीण निघून गेली. जाताना ती सिंहांच्या जवळ जाऊन एक मिनीट भर थांबली... त्यांच्यात खरोखरच असाच संवाद झाला असेल का? आता सर्व सिंह कुटुंबीय आमच्या मोटारीच्या सावलीत अगदी मोटारीला खेटून पहुडलं. फरीदने गाडी केव्हाच बंद केली होती. अजिबात हालचाल न करण्याच्या सूचना तो आम्हाला खुणांद्वारे करत होता. समजा, सिंह किंवा सिंहिणीने जेमतेम दोन-तीन फूट उंचावरील उघड्या छताच्या दिशेने उडी घेतली असती तर... सारंच चित्तथरारक होतं. आम्हाला लवकर पोहोचायचं होतं. हे तर आम्ही कधीच विसरून गेलो होतो. एक बछडा सिंहांच्या आयाळीशी खेळण्याचा प्रयत्न करत होता. सिंहाने ते थोडावेळ सहन केलं. पण नंतर एक हलकासा पंजा मारून, ‘त्रास देऊ नकोस’ म्हणून बछड्याला सुनावलं. हे सर्व नाट्य जवळजवळ अर्धा-पाऊण तास चाललं होतं... जणू डिस्कव्हरी चॅनेल... फरक एवढाच होता, की यावेळी आम्ही केवळ तिघं त्याचे साक्षीदार होतो. अखेर फरीदने गाडी सुरू केली. सिंह, दोन सिंहिणी, सहा-सात बच्चे थोडे बाजूला झाले. त्यांना काहीही इजा पोहोचणार नाही, अशा दक्षतेने फरीदने तिथून गाडी काढली.

पुढच्या प्रवासात जंगलाच्या या राजाची जी वैशिष्ट्यं समजली, ती फारच उद्‌बोधक वाटली. दिवसाचे जवळजवळ वीस तास सिंह हा आळसटून पडलेला असतो. बहुतेक शिकार सिंहिणीच करतात. मात्र कुठेही त्या अडचणीत असतील, तर मात्र तो त्यांच्या मदतीला धावतो, तो क्वचित शिकारही करतो. वस्तुतः सिंह तासाला ६० कि.मी.च्या वेगाने पळू शकतो. पण त्याचा स्टॅमिना खूपच कमी असतो. त्यामुळे त्याला शिकार करायची असेल तर पहिल्या २०० मीटर्सच्या टप्प्यातच तो सावज पकडतो. अन्यथा सोडून देतो. त्याचं कुटुंब हे सर्वसाधारणतः तीस जणांचे असतं व आयुष्य १५ ते २० वर्ष. सिंहाला जंगलात तसा एकही शत्रू नाही. तरस (हायना) त्याची पिल्लं पळवितात व खातात. मात्र मोठ्या सिंहावर किंवा सिंहिणीवर हल्ला करण्याची कोणाचीच हिंमत होत नाही. पण विशेष म्हणजे नैसर्गिकरीत्या मेलेल्या सिंहाचा सांगाडा शक्‍यतो कधीच मिळत नाही. कारण वृद्धत्वाने किंवा आजाराने सिंह मरायला टेकला, की त्याचा वास तरसांना बरोबर येतो व ते त्याचा पुरता फडशा पाडतात. सिंहाचा एकमेव शत्रू म्हणजे मनुष्यप्राणी. त्या भागातही मनुष्यप्राण्यांची संख्या वाढते आहे. त्यामुळेच सिंहांची संख्या दिवसेंदिवस कमी होत आहे...

‘बिग ५’च्या दर्शनाच्या बाबतीत यावेळी आमचं ग्रहमान चांगलंच अनुकूल आहे याची झलक तर मिळाली होती. मारा सरिना लॉज अगदी उंचावर बांधलं आहे. प्रत्येक खोलीतून समोरच्या जंगलाचा परिसर मस्त दिसतो. खोलीत पाऊल टाकलं आणि थोड्या अंतरावर हत्तींच्या कळपाचं दर्शन झालं. बबून (अजस्र माकडं) पासून सावध राहण्याच्या सूचना आधीच देण्यात आल्या होत्या. तिथल्या तीन दिवसांच्या मुक्कामात रोज निदान सहा-सात तासांचा गेम ड्राईव्ह करायचा होता. त्यासाठी साधारणतः पाच-सहा गाड्या एकदम बाहेर पडतात व शक्‍यतो बरोबर राहतात. एखादी गाडी जंगलातील चिखलात फसली, रस्ता चुकला किंवा काही बाका प्रसंग निर्माण झाला तर मदत मिळावी हा त्यामागचा हेतू. एकदा दुपारच्या वेळेस रस्त्यावर पाच-सहा गाड्या उभ्या होत्या व सर्वांचं लक्ष थोड्या दूरवर असलेल्या झाडाकडे होतं. आम्हीही त्या तांड्यात सामील झालो. कॅमेरा, दुर्बीण त्याच झाडाच्या दिशेने रोखली तर झाडाच्या फांदीवर एक लांबलचक लेपर्ड बसला होता. शेजारीच त्याने मारलेले हरिण लटकत होतं. लेपर्डच्या मानेत जबरदस्त ताकद असते. त्यामुळेच मारलेले जनावर ओढत तो झाडावर चढवू शकतो. लेपर्ड व चित्ता यांच्यात फरक आहे. लेपर्डची शेपटी लांब असते व टोकापासून मध्यापर्यंत त्याच्यावर ठिपके असतात. लेपर्ड सर्वसाधारणपणे सूर्यास्ताच्या वेळेस किंवा रात्रीच्या वेळेस शिकार करतो. त्याची दृष्टी व श्रवणयंत्र फार तीक्ष्ण असते. त्याचं आयुष्य साधारणतः वीस वर्षांपर्यंत असतं. त्याच्या कातड्याला आंतरराष्ट्रीय बाजारात जबरदस्त मागणी आहे.

एके दिवशी संध्याकाळच्या सुमारास आम्ही मोटारीने लॉजच्या मागच्या बाजूस गेलो. तिथून एक छोटी नदी वाहत होती. त्या ठिकाणी काही जनावरं दिसतात का याचा शोध घ्यायचा होता. आमच्याबरोबर आणखी एक गाडी होती. आम्ही पुढे निघून जात होते. इतक्‍यात वायरलेसवरून संदेश आला, की लगेच मागे फिरा, सुमारे पाचशे मीटर्स मागे आलो तर समोर चित्तीण व तिची तीन बाळं उभी होती. तिच्या हालचाली कमालीच्या मोहक होत्या. बच्चे कंपनीही रुबाबात आईबरोबर उभं राहून जणू आम्हाला फोटोसाठी पोज देत होते. चार-पाच मिनिटं हे फोटो सेशन झालं आणि समोरच्या गवतात सर्व कुटुंब गायब झालं. अवघ्या काही सेकंदात तिथे आणखी एक मोटार आली. चित्तीण जेमतेम शंभर मीटर अंतरही गेली नसेल, पण गवतात ती दिसेनाशी झाली... त्या मोटारीतील लोकांची निराशा झाली. आम्ही मात्र सुदैवी ठरलो होता... चित्ता हा जगातील सर्वांत चपळ प्राणी. तो तासाला १०० कि.मी.च्या वेगाने पळतो. पण त्याचा हा वेग पहिल्या ५०० मीटर्सपर्यंतच असतो. त्याचं शरीर गोंडस, लवचिक, छाती भारदार व मुख्य म्हणजे पाय लांब असतात. शिकार करण्याची त्याची पद्धत निराळी असते. तो आपल्या सावजाच्या जवळ दबकत, दबकत जातो आणि एकदम हल्ला चढवतो. त्या जनावराला गुदमरून टाकून तो त्याला मारतो व शिकार लगेच खायची नसेल तर पालापाचोळ्याने झाकून ठेवतो. अन्यथा तरस त्या आयत्या मिळालेल्या शिकारीवर डल्ला मारतात. हत्ती आणि पाणगेंडे यांच्या वजनाची माहिती मजेशीर आहे. आफ्रिकन हत्ती साधारणतः ३.२ मीटर्स उंच असतो व त्याचं वजन सहा हजार किलोग्रॅमपर्यंत असतं. हत्तीचं आयुष्य ७० वर्षांपर्यंत असतं. गेंड्याचं वजन १४८० किलोग्रॅम व मादीचे १३६० किलोग्रॅम असतं. इथे ठिकठिकाणी दिसणाऱ्या झेब्रांचे दोन प्रकार आढळतात. एक गाढवासारखा तर दुसरा घोड्यासारखा. जिराफांचं वर्गीकरणही तीन प्रकारांत केलं जातं. जास्तीत जास्त वजनदार जिराफ ११०० किलोग्रॅमचा आढळून आला आहे. माकडांचे एकूण सहा प्रकार आहेत. उंच बबून चांगलेच आक्रमक असतात व त्यांची टोळी धोकादायक ठरू शकते. केनयाच्या जवळजवळ साडेतीन-चार हजार किमीच्या भटकंतीत विविध प्राण्यांविषयी खूपच माहिती मिळाली.

केनयाची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने चार प्रकारच्या उत्पन्नांवर आधारित आहे, ते म्हणजे - १) पर्यटन २) कॉफी ३) चहा व ४) फुलं (गुलाब). त्यात पर्यटनाचा क्रमांक पहिला आहे. केनया सरकार पर्यटन क्षेत्र विकसित करायचा खूपच प्रयत्न करत आहे. पर्यटकांनी जंगलात फिरताना काय दक्षता घ्यावी याचे नियम करण्यात आले आहेत. उदा. मोटारीतून फिरताना शक्‍यतो मुख्य रस्ता सोडून आत जाऊ नये, अगदी दुर्मिळ प्राणी दिसला तरच झुडुपांत शिरावं, पण परत लवकरात लवकर मुख्य रस्त्यावर यावं, जनावरांच्या जवळ बोलू नये, टाळ्या वाजवू नयेत व त्यांना खायलाही घालू नये. सिंह, गेंडा, लेपर्ड-चित्ता यांच्या सभोवताली पाचपेक्षा जास्त वाहनांनी थांबू नये, जनावरांचा पाठलाग करू नये व त्यांना त्रास देऊ नये इत्यादी... या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना दंड करून त्वरित पार्क बाहेर काढण्याचे अधिकार रेंजर्सना आहेत. सरकार याबाबत अतिशय दक्ष असल्यानेच केनया सफारीला येणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांची संख्या दिवसेंदिवस वाढते आहे. 

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या