वृक्षचर मुंग्या - बाप कारागीर 

मकरंद केतकर
सोमवार, 22 एप्रिल 2019

निसर्ग कट्टा
 

‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे’ हे आपल्या कृतीमधून दाखवून देणाऱ्या ‘विव्हर अँट्‌स’ म्हणजे शिलाई मुंग्या होत. खरंतर त्यांना चिकटू मुंग्या म्हणणं जास्त योग्य ठरेल. त्याचं कारण पुढं सांगतोच आहे. भारतात मुंग्यांच्या शेकडो जाती आहेत. त्यातल्या प्रत्येक कुळाचे रंग, रूप, ताकद, आकार, स्वभाव, हुशारी, कुळाचार आणि कुळधर्मही निरनिराळे आहेत. 

आज ज्या मुंग्यांबद्दल सांगतोय, त्या मुंग्या वृक्षचर कुळातल्या. कोकणात हुमले, ओंबील वगैरे नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या या जहाल मुंग्यांच्या वंशाला शास्त्रीय भाषेत ‘ओईकोफायला’ म्हणतात. ‘ओईकोस’ म्हणजे घर आणि ‘फायला’ म्हणजे फांदी. मोठी पानं असलेल्या झाडाच्या फांद्यांवर, उदा. आंबा, ऐन, जांभूळ वगैरे यांची कुंभाच्या आकाराची घरं असतात. यांची कुंभ बनवण्याची पद्धत अगदी वेगळी आहे. या मुंग्या जिवंत पानं एकत्र चिकटवून हे कुंभ बनवतात. मुंग्यामध्ये सहसा तीन प्रकारच्या मुंग्या आढळतात. राणी मुंगी, नर मुंग्या आणि कामकरी मुंग्या. ज्या मुंग्या ‘पार्थिनोजेनिक’ म्हणजे ‘स्व-समागम-स्वयंपूर्ण’ असतात त्यांना पुनरूत्पादनासाठी नरांच्या सहाय्याची गरज नसते. राणी मुंगी डायरेक्‍ट फलित अंडी घालते आणि जन्माला आलेल्या मुंग्याही सगळ्या माद्याच असतात. आपल्या या चिकटू मुंग्यांमध्ये नर आणि माद्या दोन्ही असतात आणि एका व्यवस्थित एस्टॅब्लिश्‍ड कॉलनीमध्ये हजारो मुंग्या न भांडता राहात असतात. या चिकटू मुंग्यांना जेव्हा नवीन घर बनवण्याची गरज भासते, तेव्हा त्यांच्यामधल्या कामकरी मुंग्या भरपूर पानं असलेलं नवीन झाड शोधून कामाला सुरुवात करतात. सर्वांत आधी एक टीम, निवडलेल्या जागेमधली शेजारी शेजारी असलेली पानं, एकमेकांचे पाय तोंडात पकडून आणि साखळी बनवून जवळ खेचून धरते. त्यांच्या जबड्याची पकड चिमट्यासारखी घट्ट असते. त्यामुळं पानं हलत नाहीत. आता, दुसरी टीम आधीच्या घरट्यामधून अंड्यातून जन्माला आलेल्या अळ्या घेऊन येते. या अळ्यांच्या शरीरातून चिकट रेशीम स्रवतं. अळ्या घेऊन आलेली टीम दोन पानांच्यामधे फेविस्टीक फिरवावी तशा अळ्या घासून फिरवते आणि हे रेशीम दोन्ही पानांना एकत्र जोडेल याची तजवीज करते. पानं चिकटली, की मग आधीची टीम पुढची पानं एकत्र खेचून धरते आणि मग पुन्हा अळ्या फिरवल्या जातात. असं करत करत बरोब्बर गोलसर आकाराचा कुंभ बनवला जातो. हा कुंभ बाहेरून बनत असताना काही मुंग्या याच अळ्यांचं रेशीम वापरून आतमधले कप्पे तयार करतात, ज्यामध्ये राणीमुंगी, अंडी, नवीन अळ्या, इतर मुंग्यांची आसऱ्याची सोय, अन्नसाठा इत्यादी सगळ्यासाठी खोल्या बनवल्या जातात. स्वभावानं या मुंग्या प्रचंड आक्रमक असतात आणि घरट्याला इजा पोचवणाऱ्याला कडकडून चावतात. त्यांच्या या घरट्याचा झाडालाही पुष्कळ फायदा होतो. कारण ज्या झाडावर या मुंग्या घरटं करतात त्या झाडावरील सर्व इतर कीटकांची त्या शिकार करतात. त्यामुळं झाडाचंही आयुर्मान वाढतं. त्यांच्या याच स्वभावाचा माणसानं अत्यंत हुशारीनं वापर करून घेतलेला आहे. इसवी सनाच्या तीनशेव्या शतकापासूनचे चीनमधले संदर्भ तसेच सध्याही इंडोनेशिया, थायलंड वगैरे देशातल्या शेतीच्या पद्धती पाहून लक्षात येतं की संत्री, आंबा, काजू, कॉफी अशा विविध पिकांमध्ये मुद्दाम या मुंग्यांचे कुंभ आणून ठेवले जातात आणि त्यांना एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर जायला बांबूंचे पूलही बनवले जातात. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा कीटकनाशकांचा खर्च खूप कमी होतो. एकदम ट्रुली ऑरगॅनिक फूड.

तर असं आहे हे मुंगीमहात्म्य! त्याचं पठण करताना सहज विचार येतो, ‘मुंगी उडाली आकाशी’ असं माउलींनी जसं अध्यात्मात लिहिलंय, तसंच ‘मुंगी शिरली बागांमधी’ या अर्थाचं एखादं चायनीज संतवचन असेल का हो? कुणास ठाऊक! असेलही कदाचित! 
(सोबतचे छायाचित्र ताम्हिणी घाटात काढलेले आहे; ज्यात तुम्ही पांढऱ्या अळ्या घेऊन जाणाऱ्या एक-दोन मुंग्या पाहू शकता.)

संबंधित बातम्या