वनस्पतींचं स्व-संरक्षण 

मकरंद केतकर
गुरुवार, 14 फेब्रुवारी 2019

निसर्ग कट्टा
 

कांदा चिरताना तुमच्या डोळ्यात पाणी येतं का? गुलाबाचे काटे बोचतात का? खाजकुयलीनं खाजतं का? या प्रश्‍नांचं उत्तर जर ‘हो’ असेल तर तुम्ही वनस्पतींच्या संरक्षण व्यवस्थेला सामोरे गेले आहात असं समजा. 
पुनरुत्पादनानंतर ‘स्वसंरक्षण’ हा प्रत्येक सजीवाच्या अस्तित्वाचा पाया आहे. चर आणि अचर असे दोन्ही सजीव म्हणजेच प्राणी आणि वनस्पती हे दोन्ही घटक आपापल्या पद्धतीनं स्वतःचं, पिल्लांचं आणि कळपाचं संरक्षण करत असतात. ज्यांच्याकडं हत्यार वा रसायन उपलब्ध नाही वा फारच कमकुवत आहेत, ते भरमसाट प्रजननाद्वारे स्वतःच्या जातीचं अस्तित्व टिकवून ठेवतात. नखं, शिंग, दात, खूर, आवाज, ताकद, विष, रसायनं, गतिमानता, कठीण कवच, मायावरण (कॅमोफ्लॉज) अशा विविध माध्यमांमधून प्राणी स्वसंरक्षण करतात.

प्राणी आणि वनस्पती या दोघांहीमध्ये त्यांच्या स्वसंरक्षणाची दृश्‍यमानता कधी थेट समजते तर कधी अनुभवातूनच उमजते. 
तर आपण आता वनस्पतींमधल्या विविध ‘डिफेन्स मेकॅनिझम’ची ओळख करून घेऊ - 

 काटे : मराठीत कुठल्याही आकाराच्या काट्याला आपण सरसकट ‘काटा’च म्हणतो पण इंग्लिशमध्ये यासाठी अजून विशिष्ट शब्द (स्पेसिफिक टर्म्स) आहेत. काटे हे वनस्पतीची ‘फर्स्ट लेव्हल डिफेन्स सिस्टिम’ आहे, जी शाकाहारींपासून वनस्पतींचे रक्षण करते. 
अ) Thorns : आकारानं सणसणीत मोठ्या आणि अणकुचीदार असणाऱ्या काट्यांना ‘थॉर्न्स’ म्हटलं जातं. हे डोळ्यांना अगदी सहज दिसतात आणि त्यांच्यापासून बचावही करता येतो. 
ब) Prickle : गुलाबाच्या देठावर असलेल्या लहानशा काट्यांना ‘प्रिकल्स’ म्हटलं जातं. 
क) Spine : निवडुंगावर असलेल्या कडक व सडपातळ काट्यांना ‘स्पाइन’ असं म्हटलं जातं. 
ड) Trichome : खाजकुयलीच्या फळांवर असलेल्या बारीक लवसदृश केसांना ‘ट्रायकोम’ म्हणतात. या केसांचा स्पर्श झाल्यावर प्रचंड खाज सुटते. 

 आयडियोब्लास्ट (Idioblast) : हा पेशींचा एक विशिष्ट प्रकार आहे, जो लॅंडमाईनसारखा काम करतो. या पेशींमध्ये विविध रसायनं व संयुगं असतात, जी त्या झाडाला तृणभक्षींपासून संरक्षण देतात. आयडियोब्लास्ट या पेशी झाडाच्या पानांमध्ये असतात आणि पान चावल्यानंतर त्या पेशींमधून खाजणारी रसायनं सोडली जातात. बागेत लावल्या जाणाऱ्या डायफेनबॅकिया (Dieffenbachia) या शोभेच्या झाडाच्या पानामध्ये कॅल्शिअम ऑक्‍सेलेटची संयुगं असतात, जी पक्षाघात घडवून आणू शकतात. 

 परस्परावलंबन : काही झाडं सुरक्षा म्हणून ‘सिक्‍युरिटी आऊटसोर्सिंग’ करतात. या प्रकारात झाडामधून एक विशिष्ट द्रव पाझरतो, जो काही जातीच्या मुंग्यांना आकर्षित करतो. हा द्रव आपल्यालाच मिळावा म्हणून मुंग्या त्या झाडाचं प्राणपणानं रक्षण करतात. बाभळीच्या काही जातींमध्ये हा प्रकार पाहायला मिळतो. अशा प्रकारे मुंग्यांनाही खाऊ मिळतो आणि त्या झाडाला तोंड लावायची इतर प्राणी हिंमत करत नाहीत. 

 विष : हा प्रकार आपणा सर्वांनाच ठाऊक आहे. फळ, खोड, मूळ, पान आणि बी अशा कुठल्याही एका किंवा अनेक प्रकारे झाड विषारी पदार्थाची निर्मिती करून स्वतःचं किंवा भावी पिढीचं संरक्षण करू शकतं. अशा विषारी वनस्पतींचा ‘होस्ट प्लांट’ म्हणून वापर करणारी काही फुलपाखरंसुद्धा विषारीच असतात आणि पक्षी त्यांना तोंड लावत नाहीत. आपल्या सह्याद्रीत आढळणारी प्लेन टायगर, कॉमन रोझ, मलबार ट्री निम्फ यासारखी फुलपाखरं हळदीकुंकू (Asclepias curassavica), रुई (Calotropis gigantea), नागलकुडा (Parsonsia spiralis) या विषारी झाडांवर आपले सुरवंट पोसतात, जे कालांतरानं विषारी फुलपाखरं बनतात. 

 लाजाळू : लाजाळूचं झाड माहीत नसेल असा मनुष्यच विरळा. या पानांना स्पर्श केल्यावर त्या वनस्पतीला धोक्‍याची जाणीव होऊन संरक्षण व्यवस्था जागृत होते आणि विद्युत संदेशांद्वारे पानांच्या पेशींमधे असलेला ताण अचानक नाहीसा केला जातो आणि पानं भराभर मिटली जातात. सर्व काही आलबेल असल्याची जाणीव झाल्यावर ही पानं परत उघडली जातात. अशी वैचित्र्यपूर्ण उघडझाप करण्यामागचा उद्देश तृणभक्षींना घाबरवणं हा असावा. 

 रासायनिक संदेश : अनेक वनस्पती केमिकल सिग्नलिंगद्वारे आसपासच्या झाडांना धोक्‍याची जाणीव करून देतात. काही वनस्पती स्वतःमध्ये क्षणार्धात रासायनिक बदल करून पानांची चव बदलून टाकतात. आपल्या अतिपरिचयाचं उदाहरणं म्हणजे कांदा. कांदा चिरायला घेतल्यावर त्यातून सल्फ्युरिक ॲसिडचे कण हवेत पसरतात. हे कण डोळ्यातल्या अश्रू निर्माण करणाऱ्या ग्रंथींच्या संपर्कात येताच डोळ्यांची आग आग होते व त्या कणांच्या निर्मूलनासाठी डोळ्यातून नीरधारा वाहू लागतात. 

आता तुमच्या लक्षात आलं असेल, की किती विविध प्रकारे वनस्पती स्वतःचं संरक्षण करतात. या सर्व प्रकारांमागं कुठलाही खुनशी उद्देश नसतो, तर अस्तित्व अबाधित ठेवण्याची अपेक्षा असते.

संबंधित बातम्या