चुनखडीच्या दगडांचे जंगल 

डॉ. श्रीकांत कार्लेकर
गुरुवार, 29 नोव्हेंबर 2018

नवलाई
 

हिंदी महासागरातील मादागास्कर या बेटावर, बेटाच्या पश्‍चिम किनाऱ्यापासून ६० किमी अंतरावर समुद्रसपाटीपासून ४०० मीटर उंचीवर सिंगी दे बेमराह (Tsingy de Bemaraha) नावाचे राष्ट्रीय उद्यान आहे. या उद्यानात चुनखडीच्या दगडांची एक विलक्षण रचना आढळून येते. अश्‍म वन (Stone forest) नावाने हा प्रदेश जगप्रसिद्ध आहे. १५०० चौरस किमीच्या विस्तीर्ण भागात पसरलेले हे दगडांचे जंगल चुनखडीच्या उंचच उंच स्तंभांनी अगदी भरून गेले आहे. हे जंगल युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ (World heritage site) म्हणून घोषित केले आहे. 

हे अश्‍म वन हा एक अतिशय कठीण असा भूप्रदेश आहे. नजीकच्या अंतसलोवा (Antsalova) या शहरापासून हे वन इतके दूर आहे, की इथे पोचायला कमीतकमी ५ दिवस लागतात. या वनातल्या चुनखडक स्तंभांतून फिरणे इतके कठीण आहे, की दिवसभरात आपण जेमतेम अर्धा किमी अंतरच पुढे जाऊ शकतो. त्यामुळे अर्थातच पर्यटकांची संख्याही इथे खूपच कमी असते. 

हे जंगल सुरीसारख्या धारदार आणि चुनखडकाच्या १०० मीटरपर्यंत उंची असलेल्या, इतस्ततः पसरलेल्या ‘झाडांनी’ गच्च भरून गेले आहे. स्थानिक भाषेत या रचनांना ‘सिंगी’ म्हणतात. इथे बोलल्या जाणाऱ्या मॅलॅगॅसी भाषेत याचा अर्थ होतो, ‘जिथे अनवाणी चालता येत नाही अशी जागा.’ हा संपूर्ण प्रदेश २० कोटी वर्षांपूर्वी म्हणजे ‘ज्युरासिक’ कालखंडात समुद्रतळावरून उत्थापित झालेला (Uplifted) एक प्रचंड मोठा खडक आहे. या खडकांतील सच्छिद्र चुनखडक कालांतराने विरघळून या विस्मयकारी अवाढव्य रचना बनल्या. 

पावसाच्या पाण्याशी संबंध येऊन चुनखडक (Calcium carbonate) विरघळल्यानंतर कार्बोनिक ॲसिड हे आम्ल तयार झाले. या आम्लामुळे चुनखडकात खोलवर भेगा पडल्या आणि कठीण चुनखडकाचे अनेक स्तंभ एकमेकांपासून अलग झाले. नद्या, ओढे यांचे पाणी भूमिगत होताना चुनखडकातून वर्षानुवर्षे झिरपत राहिले आणि त्यामुळे सगळ्या प्रदेशांत मोठमोठ्या गुहा आणि प्रवाह मार्ग तयार झाले. कालांतराने या गुहांची छते खाली कोसळली आणि रुंद घळ्या निर्माण झाल्या. घळ्यांच्या आजूबाजूला न  विरघळलेल्या चुनखडकाचे उंचउंच स्तंभ शिल्लक राहिले. 

चुनखडकाच्या उंच स्तंभांनी बनलेला हा भूलभुलैया एक विलक्षण क्‍लिष्ट असा व्यूहच (Labyrinth) आहे. उष्ण कटीबंधीय  हवामानातील जोरदार पावसामुळे या स्तंभांची उभी झीज झाल्यामुळे ते अधिकच टोकदार बनले आहेत. हा सगळा प्रदेश म्हणजे जणू एक विस्तीर्ण गुहा आहे जिला छप्परच नाही. 

माणसे, गाईगुरे या दगडांच्या जंगलांत संचार करूच शकत नाहीत. असे असले तरी इथली जैवविविधता खूप संपन्न आहे. इथे लेमुरच्या  ११ प्रजाती, पक्ष्यांचे १०० हून जास्त प्रकार, सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या ४५ जमाती, वटवाघळे यांच्याबरोबरच केवळ इथेच आढळणारे ‘फोसा’ (Fossa) हे गोलाकार शेपटी असलेले मुंगूस आणि पानाच्या आकाराची शेपटी असलेल्या पाली बहुसंख्येने आढळतात. इथे संशोधन करणाऱ्या जीवशास्त्रज्ञांना दरवर्षी, त्यांनी पूर्वी कधी न पाहिलेला एखादा नवीन जीव हमखास आढळतोच. 

चुनखडकाच्या दगडाच्या या जंगलाचे अजूनही संपूर्ण सर्वेक्षण झालेले नाही. स्तंभांच्या दरम्यान वाढलेली उंच झाडे, स्तंभांची अगणित संख्या यामुळे इथे सहजपणे फिरता न येणे आणि सर्वेक्षणाची उपकरणे नेता न येणे ही यामागची मुख्य कारणे आहेत. यामुळे चुनखडक स्तंभांच्या निर्मितीची नेमकी कालगणना करणेही आजपर्यंत शक्‍य झालेले नाही.

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या