पब्जी गेम - एक नवीन राक्षस

डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार व ताणतणाव नियोजन तज्ज्ञ
सोमवार, 27 मे 2019

हितगूज
 

व्हिडिओ गेम्समधे आत्तापर्यंत खूप विविध गेम्स येऊन गेले आहेत. ज्यांना केवळ फावल्या वेळातील मनोरंजन म्हणून त्यांच्याकडं पाहता आलं नाही, अशा व्यक्ती या गेम्सच्या व्यसनात अडकल्या. खूप लहान मुलं, तरुण एवढंच नव्हे, तर मोठी माणसंही अडकली. अतोनात नुकसान झालं. काही काळापूर्वी, एक अतिशय देखण्या स्वरूपातील, म्हणजे आकर्षक इफेक्‍ट्‌स, लायटिंग, साउंड इफेक्‍ट्‌स आणि अद्ययावत, ॲनिमेशन असलेला ‘पब्जी’ नावाचा गेम आला आहे. सुरुवातीला कॉम्प्युटरवर असलेला हा गेम आता मोबाईलमध्ये आला आहे.

एकट्यानं एका बेटावर उतरून शस्त्रं गोळा करीत एकट्यानं किंवा तिथं उतरलेल्या गेमर्सची टीम करून समोरच्या शत्रूला मारत सुटायचं. प्रचंड वेग आणि हिंसा हे या गेमचं वैशिष्ट्य आहे. हिंसा करत जिंकत जाण्यातला विकृत आनंद हा गेम मिळवून देतो. विशेषत: टीनएजर्स याचे बळी ठरत आहेत. उन्मत्तपणा, क्रोध तेवढ्या वेळापुरताच त्यांच्यात राहात नाही, तर आता बाह्य वर्तनात उतरायला लागला आहे. काही काळापूर्वी दिल्लीतील एका प्रसिद्ध दैनिकात एक बातमी आली होती. एका पौगंडावस्थेतील मुलाने आपल्या पालकांची हत्या या गेमच्या लाईन्सवर केली. हा मुलगा या गेमच्या व्यसनात अडकला होता.      

साधारणपणे टीनएजर्स असताना व्हिडिओ/कॉम्प्युटर गेम्सच्या व्यसनाची सुरुवात झालेली आढळते. यात दहावी बारावीत मेरिट लिस्टमधे आलेली मुलंही आढळतात. साधारण अकरावीत आल्यापासून अभ्यास, क्‍लास मधलं लक्ष उडतं. बरीच मुलं शांत, अबोल, वरकरणी समजूतदार वाटणारी असतात. पण आता आईवडिलांनी कितीही समजावलं, रागवलं, तरीही गेम्स खेळणं थांबवू शकत नाहीत.   

ही मुलं गेम्सच्या मायावी काल्पनिक विश्वात अडकलेली असतात. जे विश्व त्यांना खोट्या आभासी ताकदीचा अनुभव देतं. ज्या विश्वात भयानक वेग, गती, उत्सुकता, हिंसा, जिंकत जाण्याचा आनंद आहे. एकीकडं हे सगळं खोट आहे हे त्यांना ठाऊक असतं, पण त्यातली नशा त्यांना पुन्हा पुन्हा खेळण्यासाठी प्रवृत्त करते... आणि प्रत्यक्ष आयुष्यात काय घडत आहे? तर अभ्यासातली एकाग्रता नाहीशी झाली आहे, मन:शांती हरवली आहे, विलक्षण एकटेपणा जाणवत आहे, झोपेचं, जेवणाखाण्याचं गणित बिघडून गेलं आहे. मेरिटमध्ये येण्याची शक्‍यता असलेला मुलगा नापास होत आहे. आईवडील अस्वस्थ झालेत. काय करावं त्यांना सुचत नाहीये. हीच स्थिती अनेकांची झाली आहे. यातली बरीच मुलं शाळेला, कॉलेजला, क्‍लासला दांड्या मारत आहेत. जेवणाखाण्याकडं लक्ष देत नाहीत. काळवेळेचं भान नाही. घरच्यांशी संवाद तुटत चालला आहे. नजर चुकवतात. खोटं बोलण्याचं प्रमाण वाढलं आहे. काही विचारलं, तर चिडतात. दुरुत्तर करतात. रात्री उशिरापर्यंत झोप येत नाही. इंटरनेट काढून टाकलं, तर मोबाईल नाहीतर सायबर कॅफे चालू. अस्वस्थतेच्या आजाराचे बळी बनत चाललेत ही मुलं. काहीजणांना पटकन व खूप राग येतो. खोटं बोलतात. बाहेर पैसे खर्च करण्याचं प्रमाण वाढलं आहे. काहीजणांचं सायबर कॅफे जणू दुसरं घर झालं आहे.

या व्यसनात इतर व्यसनांप्रमाणेच जैविक कारणंही आहेत. खेळत असताना, वाढणारी मेंदूतील एंडोर्फिन आणि इतर रासायनिक द्रव्ये एक सुखाचा, धुंदीचा अनुभव देत राहतात. मग उन्माद वाटायला लागतो. त्याची सवय लागली, की खेळत नसतानाही त्याच्या स्मृती सुखावत राहतात. मग मेंदूत सतत ती नशेची धून राहतेच.

व्हिडिओ गेम्सच्या व्यसनाची भावनिक, शारीरिक लक्षणं आणि परिणाम साधारण पुढीलप्रमाणे असू शकतात. 
१. काही कारणांमुळं गेम खेळता आला नाही, तर चिडचिड होते. विलक्षण अस्वस्थ व्हायला होतं. २. पूर्वी खेळलेल्या डावाची आठवण येत राहाते किंवा भविष्यात खेळायच्या गेमविषयी मनात आडाखे चालू राहतात. ३. आपण किती वेळ खेळलो या विषयी कुटुंबीयांशी किंवा मित्रांशी खोटं बोलणं सुरू होतं. ४. सतत खेळायला मिळावं, यासाठी इतरांपासून दूर राहावं, कुणात मिसळू नये असं वाटू लागतं. ५. मानसिक थकवा - डोकं दुखणं, मायग्रेन सारखा त्रास ६. डोळ्यांवर ताण येणं ७. सतत संगणकाचा माऊस हाताळल्यामुळं Carpal Tunnel Syndrom सारखे त्रास ८. स्वत:च्या शरीराच्या, कपड्यांच्या स्वच्छतेकडं दुर्लक्ष ९. अपुरी झोप आणि खाण्यापिण्याकडं दुर्लक्ष आणि त्यातून उद््भवणारे पचनाचे व इतर आजार. १०. अभ्यासात पूर्ण दुर्लक्ष, शाळा, क्‍लास ,कॉलेजला दांड्या मारणं. ११. सायबर कॅफेची सवय असेल, तर भरपूर पैसे खर्च करणं. पैसे न दिल्यास गैरमार्गानं मिळवणं १२. लहानसहान गोष्टींवरून प्रचंड राग येणं १३. लहानशा कारणांमुळं निराश होणं १४. पब्जी, काउंटर स्ट्राईक सारख्या अनेक गेम्समधून हिंसात्मक प्रवृत्ती वाढत जाते. समोरच्याला संपवूनच आपण यश मिळवू शकतो, अशी चुकीची भावना वाढीस लागते. १५. इतर मैदानी खेळ खेळू नयेत असं वाटतं. १६. मुख्य म्हणजे भविष्याविषयी पूर्ण उदासीन राहणं. आपल्याला पुढं काय करायचं आहे याचा विचारच न करणं. तशी जाणीव करून दिली, तर चिडणं किंवा निराश होणं.       

उपाय 
या व्यसनाकडं वेळीच लक्ष देऊन ते थांबवावं लागतं. तज्ज्ञांची मदत वेळीच घ्यावी लागते. फक्त घरातील इंटरनेट काढून उपयोग होत नाही. मुलांचं मन व्हिडिओ गेम्समधून काढून घेणं महत्त्वाचं आहे. या मुलांची अनेक सेशन्स करावी लागतात. आईबाबांशी मुलांच्या बालपणाविषयी बोललं जातं. मुलांची भावनिक जडणघडण, व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जातो. बऱ्याच केसेसमध्ये आढळतं, की ही मुलं अंतर्मुख, लाजाळू, अबोल आहेत. त्यांच्यात विलक्षण न्यूनगंड आहे. बाहेरच्या परिस्थितीतील आव्हानं पेलण्याची त्यांची तयारी नाही. मग कृत्रिम वास्तवात म्हणजे गेम्सच्या जगात भारी ठरता येत आहे, याचं सुख त्यांना वारंवार हवं असतं. पण त्याच वेळेला आपण आपला अभ्यासाचा महत्त्वाचा वेळ वाया घालवतोय हा अपराधगंड आहेच, पण ती हतबल झाली आहेत. गेम्स खेळणं थांबवू शकत नाहीत. हे गेम्स आता ते एंजॉयमेंट म्हणून नाही खेळू शकत, कारण त्यांच्यासाठी आता ही सक्ती झाली आहे.

या सर्व मुलांना वाचवायला हवं. त्यांना वास्तवात जगायची हिंमत घ्यायला हवी. त्यांच्यावरचे ताणतणाव समजून घायला हवेत. त्यातून बाहेर पडण्याची ताकद त्यांना मिळवून द्यायला हवी. त्यांची मूल्यं दुरुस्त करायला हवीत. बाहेरचं जग खरं जग आहे. त्यातले आनंद, जय, पराजय, आव्हानं स्वीकारण्यातली गंमत त्यांना समजून द्यायला हवी. काही काळ, काही कटू निर्णय घ्यावे लागतील. गेम्सपासून त्यांना तोडावं लागेल. पण हे सगळं हळुवारपणे, त्यांना विश्वास देत देत करावं लागेल. CBT (Cognitive behavioural therapy), REBT (Rational emotive behavior therapy) सारख्या काही थेरपीजचा उपयोग होईल. समुपदेशन लागेल.

आंतरिक शांततेच्या स्त्रोतांची, त्यांच्याशी भेट घडवून आणावी लागेल. मग परिस्थिती बदलेल. निश्‍चित बदलेल.

टेक्‍नॉलॉजीचा योग्य उपयोग नाही झाला, तर अल्बर्ट आइन्स्टाईनचं हे वाक्‍य खरं ठरेल, ‘It has become appallingly obvious that our Technology has exceeded our Humanity’ आणि त्याचे दुष्परिणाम भोगायला लागतील.
 Addiction is the only prison where the locks are on the inside. व्हिडिओ गेम्सच्या व्यसनाच्या बाबतीत हेच म्हणता येईल.
 

संबंधित बातम्या