भीती लहानपणीची 

डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार व ताणतणाव नियोजनतज्ज्ञ
शुक्रवार, 9 मार्च 2018

हितगूज
लहानपणी काल्पनिक भीती मनात बसलेल्या मुलासंदर्भात, त्याने वाचलेल्या गोष्टीतील पराभूत झालेली दुष्ट पात्र, रात्री अचानक जाग आली, की त्याच्या मनात पुन्हा येतात आणि घाबरवतात अशी कल्पना आहे. कल्पना आणि वास्तव यांची विचित्र सरमिसळ दुबळं व्यक्तिमत्त्व असलेल्या मुलांच्या मनात चालू असते आणि मग त्याचा त्यांच्या दैनंदिन वागण्यावर, वावरण्यावर, परफॉर्मन्सवर विपरीत परिणाम होतो.

सुप्रसिद्ध मानसोपचार तज्ज्ञ आयर्विन यालोमचं कोट आहे ‘When we wake discouraged in the middle of the night, enemies that we had defeated long ago come back to haunt us.’ 

लहानपणी काल्पनिक भीती मनात बसलेल्या मुलासंदर्भात, त्याने वाचलेल्या गोष्टीतील पराभूत झालेली दुष्ट पात्र, रात्री अचानक जाग आली, की त्याच्या मनात पुन्हा येतात आणि घाबरवतात अशी कल्पना आहे. कल्पना आणि वास्तव यांची विचित्र सरमिसळ दुबळं व्यक्तिमत्त्व असलेल्या मुलांच्या मनात चालू असते आणि मग त्याचा त्यांच्या दैनंदिन वागण्यावर, वावरण्यावर, परफॉर्मन्सवर विपरीत परिणाम होतो. मग कधी शाळेत हजर न राहण्यासाठी खोट्या सबबी काढल्या जातात. खोटी दुखणी काढली जातात. मुळातला प्रॉब्लेम वेगळाच असतो. तो दूर करावा लागतो मगच आयुष्य मार्गी लागतं. व्यक्तिमत्त्व कणखर बनतं, उभारी घेतं. त्याचीच ही गोष्ट. 

मुख्याध्यापक सुलाखे सरांच्या डोळ्यात आज आनंदाश्रू होते. दहावीचा निकाल आला होता. आणि त्यांचा आवडता विद्यार्थी आशिष पहिला आला होता. त्यांना वाकून नमस्कार करून पेढे देऊन त्यांच्या समोर हसतमुखाने उभा होता. सरांना त्याच्या यशाचं कौतुक होतंच पण जास्त आनंद होता त्याच्यातल्या बदलांचा. त्यांच्या डोळ्यासमोरून चार वर्षांपूर्वीचा तो कालखंड सरकून गेला. पाच सहा वर्षांपूर्वीची आशिषची मन:स्थिती आणि आजचा आत्मविश्‍वासानं चेहेऱ्यावर स्मित घेऊन उभा असलेला हा मुलगा. किती बदल घडला होता. सरांचा पाठिंबा, डॉक्‍टरांची मदत, घरच्यांचा आधार आणि आशिषचे स्वत:चे प्रयत्न यामुळेच हे घडू शकलं. 

पाचवीत असताना आशिष अचानक शाळेत यायचा बंद झाला. बरेच दिवस त्याचं अभ्यासात लक्ष नव्हतंच. स्कॉलरशिप मिळालेला हुशार मुलगा, अचानक त्याचे मार्क्‍स कमी व्हायला लागले. मित्रांमध्ये खेळणं बंद झालं. अचानक रडायचा. एकटा एकटा रहायचा. त्याच्या वर्गशिक्षकांनी सुलाखे सरांना हे तेंव्हाच सांगितलं होतं. आणि अचानक तो शाळेत यायचा बंद झाला. जवळ जवळ दोन महिने झाले. सरांनी मग पालकांना बोलावून चौकशी केली. त्यांनीही सरांना सांगितलं, ‘आज दोन महिने झाले सर, तो शाळेत जायला तयार नाही. सकाळ झाली, की कधी डोकं दुखतंय म्हणतो कधी पोट दुखतंय म्हणतो. सगळे डॉक्‍टर झाले. काही निघालं नाही. खेळायलाही जात नाही सोसायटीत पूर्वीसारखा. ग्राउंडवर जाणं दूरच राहिलं. नीट जेवत नाही. झोपेतून दचकून उठतो रात्री. तंद्री लागल्यासारखा विचार करत बसतो कधी कधी. चिडचिड करतो. अभ्यासात लक्ष लागत नाहीय.’ सरांनी गांभीर्य ओळखलं आणि वेळेवर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यायला सांगितलं. ते स्वत: आणि शाळा पूर्ण पाठीशी राहील असं आश्वासनही दिलं. 

डॉक्‍टरांनी सांगितलं, की मनात रुजलेली काही काल्पनिक भीती, पालकांमधला सततचा संघर्ष, शाळेतल्या गुंड मुलांकडून आलेले विचित्र अनुभव, प्रेमळ आजोबांच्या अचानक मृत्यूचा धक्का वगैरेमुळे लहानपणापासून असलेली भावनिक असुरक्षितता, न्यूनगंड, दुबळी आत्मप्रतिमा वगैरे अशा सगळ्याचा हा एकत्रित परिणाम आहे. भीतीचा, असुरक्षिततेचा विलक्षण पगडा त्याच्यावर बसलाय. औषध, काही थेरपीज आणि कुटुंबीय व शाळेचा पाठिंबा या सगळ्याच्या सहाय्यानं यावर निश्‍चित मात करता येईल. आणि तसंच झालं. बऱ्याच प्रयत्नांनी आशिष त्या गंडांतरातून बाहेर पडला. एवढंच नाही तर एक छान व्यक्तिमत्त्व त्याला मिळालं. एकाग्रता आणि आत्मविश्वास मिळाला. वाढत चाललेलं झाड नव्यानं फुलायला लागलं. हे आज प्रत्येक 'आशिष'च्या बाबतीत घडू शकतं. वेळेवर पावलं उचलली गेली तर आणि हो, पालक, शिक्षक आणि शाळा यांचा पाठिंबा असेल तर. 

हे सगळं का महत्त्वाचं? तर, मोठेपणी मन कणखर त्याचवेळी भावनिक दृष्ट्या समतोल व्हायला हवं असेल तर लहानपणापासूनच त्याच्याकडे लक्ष द्यायला हवं. लहानपणी मनात रुजलेली भीती, न्यूनगंड इत्यादी व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या आड येऊ शकतात. त्यामुळे या गोष्टींकडे वेळेवर लक्ष देणं महत्त्वाचं ठरतं. लहानपणी बहुतेक सर्वांनाच कसली ना कसली भीती वाटलेली असते. कधी अंधाराची, कधी गोष्टीतल्या किंवा टी. व्ही. सिरियल मधल्या भूताची. पण कालांतराने त्या भितीतला फोलपणा जाणवायला लागतो आणि ती नाहीशीही होते. पण अतिसंवेदानाशील अशा बऱ्याच लहान मुलांच्या बाबतीत हे सहजासहजी घडत नाही. इतरही काही कारणांमुळे निर्माण झालेली भीती, असुरक्षितता आत खोल रुजून राहिलेली आढळते. ही असुरक्षितता नंतर तिचं स्वरूप बदलते. मोठेपणी व्यक्तिमत्त्वाची, स्वभावाची वीण बनताना तीचा अविभाज्य भाग बनू शकते. 

लहानपणी वयानुसार वाटणारी स्वाभाविक भीती म्हणजे अगदी लहान बाळांना अनोळखी त्रयस्थ व्यक्तीची वाटणारी भीती, दहा महिने ते दीड वर्षं या वयात आई किंवा वडील आपल्या पासून दूर होताना, जाताना बाळाचं अस्वस्थ होणं, वय वर्षे चार ते सहा दरम्यान वाटणारी गोष्टीतल्या भूतांची, राक्षसांची भीती तसेच अंधाराची भीती, साधारण सात ते दहा या वयात आजूबाजूच्या घडणाऱ्या वास्तव प्रसंग, उदा. मृत्यू, अपघात, घातपात व दहशतवादाच्या बातम्या, चित्रे, दृश्‍य यांची भीती. या सगळ्या भीती कालांतराने नाहीशा होणं गरजेचं असतं. पण काही अति संवेदनाशील मुलांच्या बाबतीत काही भीती वा अस्वस्थता व्यक्तिमत्त्वातील असुरक्षिततेचं कारण ठरू शकतात. उदा. शाळेत वर्गात इतर मुलांकडून झालेली टिंगल, शिक्षकांनी चूक नसताना केलेली हेटाळणी, तुला काहीच जमत नाही, जमणार नाही अशी शिक्षक, नातेवाईक यांच्याकडून सतत केली गेलेली नकारात्मक टिपण्णी. यातून निर्माण होणारा न्यूनगंड, आपण निरुपयोगी असल्याची भावना पुढे प्रगतीच्या आड येऊ शकते. मोठेपणी सगळ्यांसमोर, समूहासमोर बोलताना वाटणाऱ्या भीतीचं मूळ लहानपणी वर्गात मुलांकडून केल्या जाणाऱ्या टिंगलीत किंवा शिक्षकांनी सर्वांसमोर केलेल्या अपमानात असू शकतं. मुलींच्या बाबतीत न कळत्या वयात अनुभवले गेलेले गलिच्छ स्पर्श यांचाही निकोप विकासावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. 

ज्या मुलांमध्ये अतिरिक्त काल्पनिक भीती वा अस्वस्थता जाणवते, त्यांच्या बाबतीत पुढील कारणे असू शकतात. 

  • आनुवंशिकता - ही मुले अतिसंवेदानाशील, हळवी असू शकतात. 
  • पालकांपैकी एकजण किंवा दोघेही अस्वस्थ वा असुरक्षित असतात.
  • पालकांनी मुलांची अनाठायी किंवा अतिरिक्त काळजी घेणं ज्यामुळे मुलांना वास्तवातल्या प्रसंगाला, संघर्षाला तोंड देण्याची क्षमता विकसित होत नाही.
  • काहीवेळा मुलांच्या दृष्टीने निर्माण होणारे दुर्दैवी प्रसंग उदा. पालकांचा घटस्फोट, घरातील जेष्ठांचा मृत्यू, अपघात, इस्पितळातले किंवा घरातले मोठे आजारपण, सतत आतून वाटणारी अतिरिक्त भीती.

 
अस्वस्थ असणाऱ्या मुलांमध्ये पुढील लक्षणे जाणवायला लागतात. 

  • चंचलपणा, अधीरता वा उतावळेपणा . 
  • मंद हालचाली 
  • कमी झोप किंवा जास्त झोपणे 
  • तळव्यांना सतत घाम 
  • नॉशिया, डोकेदुखी व पोटदुखीची तक्रार व त्यामुळे शाळेत न जाणे. 
  • अभ्यासात एकाग्रता न होऊ शकणे व मार्क्‍स कमी व्हायला लागणे. 
  • चिडचिड करणे, प्रमाणाबाहेर रागावणे 
  • एकटं एकटं रहाणे. इतर मुलांमध्ये न मिसळणे 
  • घरी पाहुणे आल्यास बुजणे तसेच सोशल समारंभात भाग घ्यायचा टाळणे. 

काही मुले काल्पनिकता (fantacy) आणि वास्तविकता (reality) यात फरक करू शकत नाहीत आणि इथेच भीतीचा उगम होतो. कुठलीही भीती किंवा अस्वस्थता जर प्रमाणाबाहेर आहे असं वाटलं तर तातडीने तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं आवश्‍यक आहे. लहान मुलांसाठी या भीती किंवा अस्वस्थतेचं निवारण करण्याच्या खूप चांगल्या उपचार पद्धती असतात. भीतीचं निर्बलीकरण (Systematic Desensitization) म्हणजे सावकाश, पायरी पायरीने भीतीवर मात करण्याच्या पद्धती तज्ज्ञ शिकवू शकतात. लहान मुलांसाठी स्वस्थतेची, तणाव नियोजनाची तंत्रे असतात. ती उपयुक्त ठरू शकतात. 

पालकांनी नेमकं काय करायला हवं? 
समजून घ्यायला हवं, की भीती आपल्यासाठी काल्पनिक असली तरी मुलाला ती खरी भासते. त्यामुळेच त्याला अस्वस्थता येते. अशा स्थितीत खूप आश्‍वासक, प्रेमळ शब्दात त्याला समजावून सांगावं. त्याला रागावू नये किंवा त्याची चेष्टा करू नये. भीतीवर मात करण्यासाठी त्याला मदत करावी. पण काल्पनिक भीतीला खतपाणी घालू नये. उदा. रात्री झोपताना मुलांना खोलीबाहेर, दुसऱ्या खोलीत किंवा कपाटात भूत आहे असं वाटतं. त्यावेळी मुद्दाम कपाट उघडून ‘बघ, आत काही भूतबीत नाहीय’ असं सांगू नये. कारण त्यामुळे भूत असतं पण आत्ता आत काही नाहीय असा अर्थ ते काढू शकतात. त्या ऐवजी भूत नावाची गोष्टच नसते अशा पद्धतीनं समजवावं. तसंच अंधाराला घाबरण्यासारखं काही नसतं. सूर्य मावळला, की प्रकाश नाहीसा होतो. अंधार म्हणजे फक्त प्रकाशाचा अभाव. प्रकाश नसणे, या पद्धतीनं समजावून सांगावं. 

शिक्षकांचा या बाबतीतला सहभाग फार महत्त्वाचा आहे. घराप्रमाणेच शाळेमध्येही मुलांना समजून घेणे, धैर्य देणे, त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करणे या गोष्टी शिक्षक करू शकतात. मुलांचा बराचसा वेळ शाळेत जातो. त्यामुळे तेथे त्याला आश्‍वासक वातावरण मिळणे त्याच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या दृष्टीने आवश्‍यक ठरते. लहानपणीच जर अनाठायी, काल्पनिक भीतीची मुळे खुडली गेली तर सकस व्यक्तिमत्त्वाचा वृक्ष भविष्यात नक्की बहरू शकतो. आजच्या काळाची ही गरज आहे. 

संबंधित बातम्या