विचार कसा करताय? 

डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार व ताणतणाव नियोजनतज्ज्ञ
शुक्रवार, 19 जानेवारी 2018

हितगूज
मानवाच्या जीवनात घडणारी प्रत्येक चांगली घटना ही सकारात्मक विचारांमुळेच घडत असते. सकारात्मक विचारांचा मनावर, शरीरावर आणि प्रगतीवर सकारात्मक परिणाम होतो; तर नकारात्मक विचारांचा प्रतिकूल परिणाम होतो. नकारात्मक विचारांमुळे राग, दुःख, नैराश्‍य आणि एकूणच मानसिक अस्वास्थ्य निर्माण होते. त्यामुळेच विचार कसा करता यावर आपले भवितव्य ठरते.

'There is a basic law that Like attracts Like. Negative thinking Definitely attracts Negative results. Conversely, if a person habitually thinks optimistically and hopefully, his Positive thinking sets in motion creative forces and success instead of eluding him flows towards him.' 
- Norman Vincent Peale

नकारात्मकता सर्वाथानं घातक दृष्टिकोन आहे. हा दृष्टिकोन असलेली व्यक्ती एखाद्या परिस्थितीत वाईटच किंवा प्रतिकूल तेच घडणार हे जणू गृहीतच धरते. त्याला सिच्युएशनल पेसिमिझम म्हणतात. साधारणपणे या व्यक्ती एकूण आयुष्याबद्दल उदासीन असतात. या व्यक्ती सतत नकारात्मक विचारच करत असतात. त्यांना व्यक्तींमधल्या किंवा प्रसंगांमधल्या वाईट गोष्टीच महत्त्वाच्या वाटत राहतात. त्यांना आयुष्यात आनंदी राहता येत नाही. त्यांनी नकारात्मक विचार करण्याचा पॅटर्न - पद्धत बदलून सकारात्मक विचार करण्याची पद्धत शिकून घेणं, स्वतःत प्रोग्रॅम करणं गरजेचं ठरतं. हे बहुतेकांना प्रयत्नांती शक्‍य आहे. ट्रकच्या मागं ‘विचार बदला, नशीब बदलेल’ असं लिहिलेलं आपण अनेकदा वाचतो. गमतीदार वाक्‍य म्हणून हसून सोडून देतो. वास्तविक, आपलं नशीब बदलायला, आपली मनःस्थिती बदलायला आपले विचारच कारणीभूत असतात. 

सकारात्मक विचार आपल्याला सर्वार्थांनी ऊर्जितावस्थेला नेतात; तर नकारात्मक विचार, नकारात्मक स्व-संवाद आपलं खच्चीकरण करू शकतात. जगात घडणारी प्रत्येक चांगली घटना, मग ती निसर्गातली असो वा मानवाच्या आणि समाजाच्या संदर्भात असो, फक्त सकारात्मक ऊर्जेवरच घडत असते. सकारात्मक विचारांचा मनावर, शरीरावर आणि प्रगतीवर सकारात्मक परिणाम होतो. नकारात्मक विचारांचा प्रतिकूल परिणाम होतो. नकारात्मक विचारांमुळं राग, दुःख, नैराश्‍य आणि एकूणच मानसिक अस्वास्थ्य निर्माण होतेच पण प्रगतीच्या सगळ्या शक्‍यता संपुष्टात येतात. आत्मप्रतिमा दुर्बल होते, आत्मविश्‍वास नाहीसा होतो. नात्यांवर विपरीत परिणाम होतो. cortisol आणि andranalin सारख्या स्ट्रेस हार्मोन्स सतत स्रवल्यामुळे शारीरिक आजार, मनोकायिक आजार निर्माण होऊ शकतात. नकारात्मक विचार हे बहुदा निगेटिव्ह ऑटोमॅटिक थॉट्‌स, म्हणजे आपोआप मनात निर्माण होणारे विचार असतात. जेव्हा व्यक्ती सतत नकारात्मक विचार करत राहते, तेव्हा जणू ती स्वतःला एक प्रकारे negatively programmed करत असते. असं programmed होण्यामागं खोलवर रुजलेली नकारात्मक विचार करण्याची पद्धत किंवा पॅटर्न असतो. हे पॅटर्न्स ओळखून, समजावून घेऊन त्यावर काम करायला लागते. तेव्हा अशी नकारात्मक विचारसरणी नाहिशी व्हायला मदत होते. 

नकारात्मक विचार कुठल्या कुठल्या पद्धतीचे असू शकतात? 
काही Negative Thinking Styles किंवा patterns आहेत. यातील एक किंवा अनेक प्रकार आपल्या विचार करण्याच्या पद्धतीत असू शकतात. मग त्याचा परिणाम आपल्या वर्तनावर आणि स्वस्थतेवर होतो. वाचताना वर वर सगळ्याच थिंकिंग पॅटर्न्समध्ये साम्य वाटेल, पण त्यात सूक्ष्म भेद आहेत. 

  • घडणाऱ्या घटना, गोष्टी, वागणूक इत्यादी काळ्या पांढऱ्या कॅटेगरीतच पाहणे - टोकाचा विचार करणे. काळ्या आणि पांढऱ्या मधे ग्रे किंवा राखाडी शेड असते हे मान्यच नसणे. उदा. मी एखादी गोष्ट परफेक्‍ट केली नाही, याचा अर्थ मी पूर्णपणे अपयशी आहे असा विचार करणं. 
  • Overgeneralization : आपल्या हातून एखादी जरी चूक झाली तरी ‘मी एकही काम नीट करू शकत नाही,’ असा विचार करणं. 
  • The mental filter : घडणाऱ्या सकारात्मक, अनुकूल घटनांकडं दुर्लक्ष करणं आणि एखाद्या नकारात्मक किंवा प्रतिकूल घटनेवरच लक्ष केंद्रित करणं. 
  • Diminishing the positive : कौतुकास्पद काम झालं आणि कोणी अभिनंदन केलं तरी ते अभिनंदन केवळ मला बरं वाटावं म्हणून केलेलं आहे. खरं तर काम काही इतकं चांगलं झालं नाही, असा विचार करणं. 
  • Jumping to conclusions : सारासार विचार न करता नकारात्मक मत बनवून टाकायचं. कुठलाही सबळ पुरावा किंवा तर्कविचार हाताशी नसताना प्रतिकूल गोष्टच घडेल हा जणू निर्णयच करून टाकायचा. उदा. कंपनीमध्ये माणसं काढणार आहेत, अशी बातमी आहे. त्यात माझा नंबर नक्की असणार. माझी नोकरी जाणार. माझं कुटुंब रस्त्यावर येणार, असा विचार करणं. 
  • Emotional reasoning : आपल्याला जसं वाटतंय तेच वास्तव किंवा वस्तुस्थिती आहे असं मानून चालणं. उदा. एकुणात मी अपयशीच आहे असं मला वाटतं. आता मला आतून तसं वाटतंय म्हणजे तसंच असलं पाहिजे, असा विचार करणं. 
  • ’Shoulds’ and ’should-nots’ : स्वतःला ‘च’ च्या कुलपात अडकवून टाकणं. म्हणजे एखादी गोष्ट माझ्याकडून विशिष्ट पद्धतीनं झालीच पाहिजे. झाली‘च’ पाहिजे, हा अट्टहास असतो किंवा एखादी गोष्ट माझ्याकडून होता‘च’ कामा नये. तशी ती झाली‘च’ किंवा झाली‘च’ नाही, तर स्वतःवर विलक्षण चिडचिड होते. पर्यायानं मनःस्वास्थ्य बिघडतं. आजूबाजूच्या वातावरणावर आणि व्यक्तींवरही विपरीत परिणाम होतो. 
  • Labeling : पूर्वी आलेल्या लहानशा अपयशामुळं आपण म्हणजे ‘मूर्तिमंत अपयश’ असं लेबल स्वतःला लावून टाकायचं आणि या गैरसमजुतीच्या प्रभावाखाली सतत दडपणाखाली राहायचं. आपल्याकडून चांगलं काही होऊच शकणार नाही, हे जणू ठरवूनच टाकायचं. 
  • Personalising : काही विपरीत, प्रतिकूल घडलं किंवा काही चुकीचं घडलं तर दोष स्वतःकडं घेण्याची प्रवृत्ती. आपणच या चुकीला जबाबदार आहोत. आपण असे वागलो म्हणून हे असं प्रतिकूल घडलं, असा विचार करण्याची सवय. 
  • Magnification : आपल्या बाबतीत सगळं छान घडत असताना, घडलेलं असताना, ते दुर्लक्षित करून एखादी लहानशी कमतरता उगाळत बसणं. घडलेल्या सकारात्मक गोष्टींपेक्षा लहानशा नकारात्मक गोष्टीलाच महत्त्व देत बसणं. ती मोठी करून पाहणं. 
  • आपली विचार करण्याची पद्धत वरील प्रकारात मोडते का हे तपासायला हवं. या सगळ्या विचार करण्याच्या चुकीच्या पद्धती आपलं मनःस्वास्थ्य बिघडवून टाकतात. आपल्या प्रगतीच्या आड येतात. 

आपली मनःस्थिती ही ‘ब्रेन केमिस्ट्री’वर अवलंबून असते. प्रत्येक विचार, मग तो सकारात्मक असो वा नकारात्मक, आपल्या ब्रेन केमिस्ट्रीवर परिणाम करतो. सकारात्मक विचार ब्रेन केमिस्ट्रीमध्ये चांगले बदल घडवून आणतात आणि मनःस्थिती - स्वस्थ, शांत तरीही उत्साही बनत जाते. आपण कार्यप्रवृत्त होतो. मुख्य म्हणजे जीवनातला प्रत्येक क्षण रसरसून आनंदानं जगायला प्रवृत्त होतो.

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या