डॉक्‍टरांवर हल्ले कशासाठी?

ॲड. रोहित एरंडे
बुधवार, 7 ऑगस्ट 2019

चर्चा
 

पश्‍चिम बंगालमधील एका सरकारी हॉस्पिटलमध्ये ७५ वर्षीय असाध्य रोगाने जर्जर असलेल्या रुग्णाचा मृत्यू झाला आणि रुग्णाच्या नातेवाईकांनी २ निवासी डॉक्‍टरांना इतकी बेदम मारहाण केली, की त्यांच्या कवटीला तडे गेले आणि त्यांची परिस्थिती आजही गंभीर आहे. या प्रसंगामुळे तेथील डॉक्‍टर संपावर गेले आणि डॉक्‍टर विरुद्ध राज्य सरकार असा संघर्ष सुरू झाला. त्यातच ‘पोलिसदेखील ड्युटीवर असताना मरतात, पण ते संप करत नाहीत, मग डॉक्‍टरांनी संप करण्याचे काय कारण?’ असे बेजबाबदार विधान करत मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी यांनी डॉक्‍टरांनाच जबाबदार धरल्यामुळे परिस्थिती चिघळत गेली. अखेर कलकत्ता उच्च न्यायालायनेदेखील राज्य सरकारचे कान टोचले आणि अखेर सरकार थोडे नमले आणि संप मागे घेतला गेला. परंतु, अशा घटना भारतभर घडत आहेत आणि डॉक्‍टर-पेशंट हे नाते अजून दुष्टचक्रात गुरफटत चालले आहे. हे प्रकार एवढे भयानक आहेत, की माजी राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जींनीदेखील एका समारंभात याबद्दल चिंता व्यक्त करताना नमूद केले, की असे प्रकार चालत राहिल्यास डॉक्‍टर औषधालादेखील मिळणार नाही. 

वैद्यकशास्त्र हे एक अपूर्ण शास्त्र
वैद्यकशास्त्र हे एक अपूर्ण शास्त्र म्हणून ओळखले जाते. अजब गुंतागुंतीचे यंत्र समजल्या जाणाऱ्या आपल्या शरीराची पूर्ण ओळख अजूनही झालेली नाही, हे अनेक डॉक्‍टरदेखील मान्य करतात. ‘व्यक्ती तितक्‍या प्रकृती’ असल्याने उपचारांचा परिणामही वेगवेगळा ठरतो. एखाद्या आजारावर उपचार करण्याच्या वेगवेगळ्या पण मान्यताप्राप्त व वर्षानुवर्षे वापरलेल्या पद्धती असतात. प्रत्येक उपचार पद्धतीचे फायदे-तोटे असतात. त्यामुळे संबंधित तज्ज्ञ डॉक्‍टरांनी त्यांच्या ज्ञानाचा व कौशल्याचा पुरेपूर उपयोग करूनदेखील जर दुर्दैवाने उपचारास यश आले नाही, तर त्याचा दोष डॉक्‍टरांना देता येणार नाही, असे सर्वोच्च न्यायालयाने अनेक निकालांमध्ये स्पष्ट केले आहे. कोणत्याही डॉक्‍टरला आपला पेशंट मरावा असे वाटत नाही. त्यामुळे या ‘अपूर्णतेची’कल्पना आपल्या सगळ्यांना असणे आवश्‍यक आहे.

बेफिकीर आपण, दोष डॉक्‍टरांना?
 एकीकडे बेफामपणे गाडी चालवायची किंवा डॉक्‍टरांनी दारू पिऊ नका असे सांगितले, तरी खूप प्यायची आणि मग किडन्या-लिव्हर निकामी झाले, की त्या परत उत्तम व्हाव्यात म्हणून डॉक्‍टरांकडे जायचे किंवा रिपोर्टमध्ये शुगर कमी दिसावी म्हणून फक्त २ दिवस अजिबातच गोड खायचे नाही आणि मग शुगर कमी होत नाही म्हणून ओरडायचे. इंटरनेटवरून माहिती घेऊन स्वतःचे स्वतःच उपचार करायचे आणि या सर्व प्रकारात गुण आला नाही, आजार बरा झाला नाही म्हणून दोष डॉक्‍टरांवर थापायचा आणि शेवटी डॉक्‍टरांनाच मारायचे, असे काहीसे प्रकार घडत असल्याचे दिसून येतात. एखाद्या रुग्णाने उपचारास प्रतिसाद दिला नाही किंवा दुसरीकडे उपचार नीट होऊ शकतील असा सल्ला दिला, तर यात डॉक्‍टरांची चूक कशी असू शकेल, याचा विचार न करता एकदम जाऊन डॉक्‍टरांना बेदम मारायचे, हॉस्पिटलची मोडतोड करायची, यातून काहीच साध्य होत नाही. उलट डॉक्‍टरांना रुग्णाबद्दल वाटणारी आपुलकी कमी होते. हे रुग्णांसाठी जास्त धोकादायक आहे. आता कित्येक डॉक्‍टर मंडळी त्यांच्या मुलांना या व्यवसायात येण्यापासून रोखत आहेत आणि हे अजिबात चांगले लक्षण नाही.

डॉक्‍टरांना कायद्याचा धाक 
 अर्थात अप-प्रवृत्ती याही व्यवसायात आहेतच की. वैद्यकीय निष्काळजीपणाच्या खटल्यांत आतापर्यंत सर्वोच्च न्यायालयाने संयत निर्णय दिलेले आहेत. योग्य तेथे कोट्यवधी रुपयांची नुकसानभरपाईही रुग्णाला दिलेली आहे. डॉक्‍टरांचे परवाने रद्द केले आहेत, तर त्याचबरोबर फौजदारी कारवाईचे निकषदेखील घालून दिलेले आहेत. उजव्या हाताऐवजी डाव्याच हाताचे ऑपरेशन केले, एखाद्या शाखेचे ज्ञान नसतानादेखील त्या शाखेसंदर्भात उपचार केले, ऑपरेशन नंतर पोटात कापसाचा गोळा विसरणे अशा प्रकरणांत डॉक्‍टरांना न्यायालयाने जबर दंड अथवा शिक्षादेखील केलेल्या आहेत. कोर्ट-केसेसच्या भीतीमुळे तर सध्या डॉक्‍टर कोणताही धोका पत्करत नाहीत आणि स्वतः निदान करणे शक्‍य असले, तरी आधी टेस्ट करण्यास सांगतात. एकीकडे होणारे हल्ले आणि दुसरीकडे कोर्ट केसेसची भीती असे इतर कुठल्याही व्यवसायाबाबतीत आढळून येत नसेल. याचे कारण म्हणजे जर का डॉक्‍टरांवर हल्ला झाला, तर त्यांची स्वाभाविक प्रतिक्रिया ही संपावर जाण्याची असते. परंतु, ‘संप करणे’ हा कायदेशीर अधिकार नसल्याचे वेळोवेळी सर्वोच्च तसेच उच्च न्यायालयांनी सांगितल्यामुळे तोही मार्ग बंद होतो. यामुळे आता हॉस्पटिलमध्ये बाऊन्सर्स ठेवणे सुरू झाले आहे. 

‘व्हिजिटर्स’च्या संख्येवर नियंत्रण
 डॉक्‍टर-पेशंट यांचे दुष्ट चक्रात अडकलेले नातेसंबंध सुधारणे गरजेचे आहेत. यासाठी ‘संवाद’ वाढणे गरजेचे आहे. पेशंट आणि त्याच्या नातेवाईकांना डॉक्‍टरांचे सहानुभूतीचे शब्द हवे असतात. याकडे डॉक्‍टरांनीदेखील लक्ष द्यावे. पेशंटला भेटायला येणाऱ्या ‘व्हिजिटर्स’च्या संख्येवर नियंत्रण हा एक महत्त्वाचा उपाय आहे. मुंबई उच्च न्यायालायनेदेखील २०१७ मध्ये मार्ड डॉक्‍टरांच्या याचिकेवर निर्णय देताना पेशंटला भेटायला येणाऱ्या ‘व्हिजिटर्स’ची संख्या एकावेळी दोन एवढीच ठेवावी असा निकाल दिला आहे. बऱ्याच वेळा लोकांच्या हे लक्षात येत नाही, की आपण पेशंटला भेटायला गेल्यामुळे इन्फेक्‍शनचा धोका वाढतो. तसेच आजूबाजूच्या पेशंटलादेखील आपल्या वागण्या-बोलण्याचा त्रास होऊ शकतो. सबब अगदी गरज असेल, तरच हॉस्पिटलमध्ये पेशंटला भेटायला जावे. एक ‘टिक मार्क’ म्हणून अजिबात जाऊ नये.

एकंदरीतच सध्या समाजामधील सहनशीलता संपत चालली आहे. खचाखच गर्दीत गाडीचा थोडासा जरी धक्का लागला, तरी लोक प्रचंड हमरीतुमरीवर येतात. कायदा हातात घेऊन डॉक्‍टरांवर काय किंवा कोणावरही हल्ला करणे हे प्रगत समाजाचे खचीतच लक्षण नाही. ‘कमीत कमी कायदे आणि कमीत कमी हॉस्पिटल्स’ हे प्रगत समाजाचे लक्षण समजले जाते. त्याकडे जाण्याचा प्रयत्न आपण करूया.

डॉक्‍टरांना हल्ल्यापासून कायद्याचे कवच, पण कागदावरच?
भारतीय दंड विधान मधील नेहमीच्याच तरतुदींबरोबरच महाराष्ट्रासारख्या काही राज्यांनी डॉक्‍टरांवरील होणाऱ्या हल्ल्यांपासून रक्षण करण्यासाठी विशेष कायदे पारित केले आहेत. सर्वोच्च न्यायालयानेदेखील निष्काळजीपणापोटी डॉक्‍टरांवर दाखल होणाऱ्या खोट्या गुन्ह्यांबद्दलही असे म्हटले आहे, की ‘जर प्रत्येकवेळी असे गुन्हे दाखल व्हायला लागले, तर डॉक्‍टरांना त्यांच्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाकरिता करणे अवघड होऊन बसेल व अशाने समाजाचेच प्रचंड नुकसान होईल.’ हे विधान डॉक्‍टरांवर होणाऱ्या हल्ल्यांबाबतदेखील तंतोतंत लागू पडेल. असेच प्रकार सुरू राहिले, तर लोकांना त्यांच्या लाडक्‍या इंटरनेटवरच औषधांसाठी अवलंबून राहावे लागेल. महाराष्ट्रातील वैद्यकीय व्यक्ती आणि संस्था, हिंसा आणि मालमत्ता नुकसान प्रतिबंध कायदा २०१० अन्वये डॉक्‍टर, मेडिकलचे विद्यार्थी, हॉस्पिटलमधील सर्व स्टाफ, मदतनीस या सर्वांना हल्ल्यांपासून रक्षण दिले आहे. 
५० हजार रुपये दंड अथवा ३ वर्षे तुरुंगवासाची शिक्षा या कायद्यान्वये आरोपींना होऊ शकते. त्याचप्रमाणे हॉस्पिटल मालमत्तेचे, मशिनरी यांचे नुकसान झाल्यास त्यांच्या किमतीच्या दुप्पट किमती एवढी नुकसान भरपाईदेखील आरोपींकडून वसूल करता येईल. मात्र, कायद्याची नीट अंमलबजावणी झाल्यास अशा गैर प्रकारांना आळा बसू शकेल. यासाठी सर्व समावेशक केंद्रीय कायदा करणे खूप गरजेचे झाले आहे.

डॉक्‍टर देव नसेल, तर दानवही नाही... 
 एका गोष्टीत दुमत नसावे, की इतर कुठल्याही व्यवसायापेक्षा डॉक्‍टरांना देवाचे दुसरे रूप म्हणून ओळखले जाते आणि इथेच भक्तांची गल्लत होते. डॉक्‍टर जर का देव असेल, तर त्याची विटंबना (हल्ला) करू नका आणि डॉक्‍टर जर का देव नसेल तर, त्याच्या मर्यादा ओळखा. परिस्थती खरेच गंभीर झाली आहे, की ‘सेव्ह द सेव्हिअर’ असे म्हणायची वेळ आली आहे. जर आता हल्ल्यांचे गैर प्रकार वेळीच रोखले नाहीत, तर त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात आणि ते सर्व समाजालाच भोगावे लागतील.

संबंधित बातम्या