जैवविविधतेने संपन्न राधानगरी  

राजू पाटील 
बुधवार, 28 मार्च 2018

कोल्हापूर जिल्ह्याचे ‘ऑक्‍सिजन पार्क’ म्हणून ज्याला संबोधले जाते, असे राधानगरी अभयारण्य पश्‍चिम घाटातील पर्यावरणदृष्ट्या अतिसंवेदनशील परिसरात येते. दक्षिण व उत्तरेकडील पश्‍चिम घाटाला जोडणारा हा सह्याद्रीमधील महत्त्वाचा जंगल पट्टा आहे. निमसदाहरित जंगल प्रकारात याचा समावेश होतो. देशात सर्वप्रथम करवीर संस्थानचे राजर्षी शाहू महाराज यांनी दाजीपूरच्या जंगलाचा टापू आरक्षित केला. हेच आरक्षित जंगल पुढे विस्तारित होत, राधानगरी अभयारण्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कोल्हापूर संस्थानचे विलीनीकरण झाल्यानंतर १९५८ मध्ये दाजीपूर जंगलाची अभयारण्य अशी ओळख झाली. राज्यातील हे सर्वांत जुने अभयारण्य आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्याचे ‘ऑक्‍सिजन पार्क’ म्हणून ज्याला संबोधले जाते, असे राधानगरी अभयारण्य पश्‍चिम घाटातील पर्यावरणदृष्ट्या अतिसंवेदनशील परिसरात येते. दक्षिण व उत्तरेकडील पश्‍चिम घाटाला जोडणारा हा सह्याद्रीमधील महत्त्वाचा जंगल पट्टा आहे. निमसदाहरित जंगल प्रकारात याचा समावेश होतो. देशात सर्वप्रथम करवीर संस्थानचे राजर्षी शाहू महाराज यांनी दाजीपूरच्या जंगलाचा टापू आरक्षित केला. हेच आरक्षित जंगल पुढे विस्तारित होत, राधानगरी अभयारण्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले. कोल्हापूर संस्थानचे विलीनीकरण झाल्यानंतर १९५८ मध्ये दाजीपूर जंगलाची अभयारण्य अशी ओळख झाली. राज्यातील हे सर्वांत जुने अभयारण्य आहे. राधानगरीचा लक्ष्मी तलाव आणि काळम्मावाडी धरणाच्या भोवतालचा परिसर मिळून १९८५ ला पुन्हा विस्तार झाला आणि याची ओळख राधानगरी अभयारण्य अशी झाली.

कोल्हापूर जिल्ह्याच्या पश्‍चिमेस असणाऱ्या राधानगरी अभयारण्याचा परिसर ३५१ चौ. कि. मी. आहे. समुद्रसपाटीपासूनची याची सरासरी उंची ९०० ते १००० फूट असून, या परिसरात प्रचंड प्रमाणात पाऊस होतो. दाजीपूर आणि राधानगरी हे या अभयारण्याचे अविभाज्य भाग आहेत. येथील घनदाट जंगलांचे पट्टे ‘डंग’ म्हणून ओळखले जातात. डोंगरमाथ्यावर जांभा खडकाचे मोठे सडे आहेत. त्यांच्या भोवताली असणाऱ्या दाट जंगलात संपन्न जैवविविधता आढळते. राज्यासह देशभरातून अनेक पर्यटक या परिसराला भेट देतात. यासाठी एक नोव्हेंबर ते ३१ मे हा कालावधी अभयारण्याच्या प्रवेशासाठी निश्‍चित केला आहे. पावसाळ्यात अभयारण्यात प्रवेश बंद केला जातो; मात्र राधानगरी व काळम्मावाडी धरण आणि यांच्या परिसरातील धबधबे यांमुळे पावसाळ्यातही अशी ठिकाणे पर्यटकांना खुणावत असतात. 

वनस्पती
या अभयारण्याचे महत्त्व म्हणजे निमसदाहरित व वर्षाअखेर पानगळीच्या मिसळलेल्या जंगलप्रकाराने असंख्य झाडांच्या प्रजातीचे हे आश्रयस्थान आहे. दऱ्याखोऱ्यांतील घनदाट जंगल, विस्तीर्ण सडे, गवताळ कुरणात असंख्य प्रजातीचे वृक्ष, वेली, झुडपे, ऑर्किड्‌स, फुले, नेचे, बुरशी आढळतात. साग, शिसव, सावर, फणस, आंबा, जांभूळ, पळस, पांगिरा, अंजन, खैर, कारवी आदी काही नावे यासंदर्भात आवर्जून नोंदवता येतील. १५०० पेक्षा जास्त फुलझाडांच्या प्रजाती आहेत. भारतीय द्वीपकल्पामधील प्रदेशनिष्ठ २०० प्रजाती येथे आहेत. ३०० पेक्षा अधिक औषधी वनस्पतींचे हे भांडार आहे. करवंद, कारवी, निरगुडी, अडुळसा, तोरण, शिकेकाई, रानमिरी, मुरूडशेंग, वाघाटी, सर्पगंधा, धायटी आदी झुडपे व वेली आहेत. 

सरिसृप व उभयचर
सरिसृप गटात येथे पाली, सरडे, साप, सुरळ्यांचे अनेक प्रकार आहेत. उभयचरांमध्ये वेगवेगळे बेडूक आहेत. शिवाय देवगांडूळ हा पर्यावरणासाठी महत्त्वाचा; परंतु दुर्लक्षित प्राणी आहे. येथे एका नव्या पालीचाही शोध लागला आहे. ३३ प्रजातीचे साप नोंदलेले आहेत. यात ऑलिव्ह फॉरेस्ट स्नेक, एरिक्‍स व्हीटेकरी, पाईड बेली व शिल्डटेल अशा दुर्मिळ सापांचाही आढळ आहे.

फुलपाखरे
फुलपाखरांच्या १२१ प्रजातींची येथे नोंद आहे. सदर्न बर्डविंग हे देशातील सर्वांत मोठे (९० मिमी) फुलपाखरू येथे असून, ग्रास ज्युवेल हे सर्वांत लहान फुलपाखरू (१५मिमी) येथे आढळते. सामूहिक स्थलांतर करणारीही फुलपाखरे आहेत.

प्राणी, पक्षी
गव्यांसाठी विशेष प्रसिद्ध असे हे अभयारण्य असून त्याशिवाय येथे ३५ प्रकारचे वन्य प्राणी आढळतात. यांमध्ये वाघ, बिबटे, काळा बिबट्या, लहान हरिण (पिसोरी), रानकुत्रा, अस्वल, सांबर, भेकर, चौशिंगा, रानडुक्कर, साळिंदर, उदमांजर, खवले मांजर, शेकरू, लंगूर, ससा आदींसह वटवाघळांच्या तीन जातींचा समावेश आहे. शिवाय २३५ विविध प्रकारचे पक्षी येथे आहेत.   

प्रेक्षणीय स्थळे
लक्ष्मी सागर जलाशय, शाहू सागर जलाशय, सावराई सडा, सांबरकोंड, कोकण दर्शन पॉइंट, वाघाचे पाणी, सापळा, उगवाई देवराई, शिवगड किल्ला. 

अंतर
कोल्हापूरपासून पन्नास किलोमीटरवर राधानगरी हे तालुक्‍याचे ठिकाण आहे. तिथून पाच किलोमीटरवर लक्ष्मी तलाव, दहा किलोमीटर दक्षिणेकडे काळम्मावाडी तलाव, राधानगरीतून थेट पुढे तीस किलोमीटरवर अभयारण्याचे मुख्य गेट दाजीपूर येथे आहे. तिथून २१ किलोमीटरचा अभयारण्य प्रवास. इथून सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची हद्द असलेली गावे फोंडा १३ किलोमीटर आणि कणकवली ३३ किलोमीटर अंतरावर आहेत. अभयारण्यात जीपच चालते. त्या येथे भाड्यानेही मिळतात. राहण्यासाठी राधानगरीत अनेक हॉटेल्स आहेत. दाजीपूर येथे वन्यजीव विभागाच्या तंबू निवासाची सोय आहे.

फोटो फीचर

संबंधित बातम्या