आर्किटेक्‍चर : सर्जनशील करिअर

राजेश सप्रा, संचालक, एआयसीटी डिझाईन ॲकॅडमी 
सोमवार, 3 जून 2019

करिअर विशेष
 

भारतात सरकारी आणि खासगी क्षेत्रातील कंपन्यांमध्ये चांगली आर्किटेक्‍टची मागणी वाढत आहे. करिअर म्हणून वाढीस मोठी संधी आहे, कारण देशातील महानगरीय तसेच लहान शहरांमध्ये अनेक संधी येत आहेत. आर्किटेक्‍टची नोकरी केवळ योजना करण्यापर्यंत मर्यादित नाही तर कोणत्याही प्रकल्पाच्या पूर्ततेसाठी संकल्पनाची संपूर्ण प्रक्रिया समाविष्ट करते. आंतरिक डिझाइनिंग, लॅंडस्केप डिझाइनिंग, इमारती (निवासी, व्यावसायिक आणि औद्योगिक) आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्प, मोठी शैक्षणिक केंद्रे, रुग्णालये, हॉटेल, विमानतळ, ऑडिटोरियम, मल्टिप्लेक्‍स, शॉपिंग मॉल आणि अशा सर्व प्रकल्पांना आम्ही आजूबाजूला पाहतोय, यासाठी आर्किटेक्‍ट्‌सची एक team नियोजनापासून प्रकल्प पूर्ण होईपर्यंत नेहमीच आवश्‍यक आहे. या व्यवसायाचा असा प्रभाव आहे की आज दुबईसारख्या वाळवंटातील शहर जगातील पर्यटकांच्या पसंतीच्या स्थानांपैकी एक आहे. 
आर्किटेक्‍चरमध्ये पदवी पूर्णत: पाच वर्षांचा पूर्ण वेळ पदवी अभ्यासक्रम आहे, जो मान्यताप्राप्त महाविद्यालयांतून करता येतो. B Arch मध्ये प्रवेश मिळविण्यासाठी किमान पात्रता गणित विषयासह १२ व्या विज्ञान आहे. किमान पात्रता निकषानुसार विद्यार्थ्याने भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि गणित मधील १२ वी आणि ५०% एकूण ५०% गुण सुरक्षित केले पाहिजेत. हे विद्यार्थी वर्षातून दोनदा NATA आणि JEE-Arch (पेपर २) देऊ शकतात. आर्किटेक्‍चर महाविद्यालयांसाठी प्रवेश प्रक्रियेसाठी किमान वैध स्कोअर आवश्‍यक आहे.

NATA प्रवेश परीक्षा 
ही २०० गुणांची ३ तासांची परीक्षा आहे आणि ऑनलाइन (एमसीक्‍यू) आधारित आणि ऑफलाइन (ड्रॉइंग पेपर) आयोजित केले जाते आणि आर्किटेक्‍चर परिषदेद्वारे आयोजित केली जाते (आर्किटेक्‍चरमध्ये शिक्षण आणि अभ्यास नियंत्रित करण्यासाठी भारत सरकारची संस्था आहे.)
ऑनलाइन चाचणीमध्ये गणित, APTITUDE आणि आर्किटेक्‍चरबद्दल सामान्य जागरूकता यांचा समावेश आहे. ऑफलाइन चाचणीसाठी विद्यार्थ्यांना २-डी रचना, ३-डी रचना आणि मेमरी रेखाचित्र जसे स्केच काढण्याची आवश्‍यकता असते. NATA मध्ये कोणतेही नकारात्मक मूल्यांकन नाही.

JEE-Arch प्रवेश परीक्षा 
हे ३९० गुणांचे ३ तासांचे परीक्षण आहे आणि ऑनलाइन (एमसीक्‍यू) आधारित आणि ऑफलाइन (ड्रॉइंग पेपर) आयोजित केले जाते. अभ्यासक्रम NATA चाचणीप्रमाणेच आहे. JEE-Arch परीक्षा उत्तीर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना आयआयटी, एनआयटी आणि आर्किटेक्‍चर स्कूलमध्ये प्रवेश मिळू शकेल.
मेरिट स्कोअरसाठी विद्यार्थ्याचे १२ वी तील गुणदेखील विचारात घेतले जातात. NATA, JEE-Arch आणि १२ वीचे परिणाम घोषित झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील आर्किटेक्‍चर महाविद्यालयांमध्ये प्रवेशासाठी तांत्रिक शिक्षण संचालनालय (डीटीई) महाराष्ट्र एक कॅप राउंड आयोजित करतो. 
महाराष्ट्रातील सर्वोच्च महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश मिळविण्यासाठी विद्यार्थ्यांकडे १४०-१६० merit score असणे आवश्‍यक आहे. आर्किटेक्‍टसाठी करियरचा व्याप्ती बराच मोठा आहे. अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर उमेदवार वास्तुविशारद म्हणून स्वतःचा अभ्यास सुरू करू शकतो किंवा सरकारी नोकऱ्यांसाठी अर्ज करू शकतो किंवा आर्किटेक्‍चरल स्थापनेशी संलग्न होऊ शकतो. आर्किटेक्‍चरमध्ये पदवी पूर्ण केल्यानंतर उमेदवार आर्किटेक्‍चरमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण करू शकतो, जो दोन वर्षांचा अभ्यासक्रम आहे.

आर्किटेक्‍चरच्या अभ्यासक्रमाचे नेमके स्वरूप आणि त्यातील करिअर संधींची सविस्तर माहिती 
आर्किटेक्‍चर अभ्यासक्रमाकडे वळणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या गेल्या काही वर्षांत वाढत आहे. या अभ्यासक्रमाची निवड करताना काही गोष्टींची माहिती असणे अत्यावश्‍यक असते. 

शैक्षणिक पात्रता 
आर्किटेक्‍चरचा अभ्यासक्रम करण्यासाठी कौन्सिल ऑफ आर्किटेक्‍चरच्या निकषानुसार, ज्या विद्यार्थ्यांनी १०+२  असा नवीन अभ्यासक्रम गणित या विषयासह यशस्वीरीत्या पूर्ण केला आहे अथवा ज्या विद्यार्थ्यांनी १०+३ असा पदविका अभ्यासक्रम किमान ५० टक्के गुण मिळवून यशस्वीरीत्या पूर्ण केला आहे, ते विद्यार्थी आर्किटेक्‍चरच्या प्रवेश परीक्षेसाठी शैक्षणिकदृष्ट्या पात्र समजले जातात.

प्रवेश परीक्षा : नाटा
नॅशनल ॲप्टिट्यूड टेस्ट इन आर्किटेक्‍चर (एनएटीए म्हणजेच नाटा) ही प्रवेशपरीक्षा विद्यार्थ्यांना उत्तम गुणांसह उत्तीर्ण होणे अनिवार्य असते. ही परीक्षा राज्य पातळीवर तंत्रशिक्षण संचालनालयातर्फे दरवर्षी घेतली जाते. या वर्षीच्या आर्किटेक्‍चरच्या प्रथम वर्षांचे प्रवेश केवळ नाटा परीक्षेतील गुणांवर देण्यात येणार आहेत. या परीक्षेची सविस्तर माहिती http://www.nata.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. 
यंदाच्या प्रवेशपरीक्षेच्या तारखा आणि टप्पे पुढीलप्रमाणे आहेत
आर्किटेक्‍चरच्या प्रथम वर्षच्या प्रवेशासाठी नॅशनल ॲप्टिट्यूड टेस्ट इन आर्किटेक्‍चर (एनएटीए म्हणजेच नाटा) या परीक्षेचा पहिला टप्पा दिनांक १४ मार्च ते २५ मे दरम्यान आणि दुसरा टप्पा १ जून ते ३१ ऑगस्टदरम्यान कौन्सिल ऑफ आर्किटेक्‍चरने मान्यता दिलेल्या परीक्षा केंद्रांवर घेतल्या जात आहेत. 

आवश्‍यक कौशल्ये
व्हिज्युअल स्पॅटियल इंटेलिजन्स (पिक्‍चर स्मार्ट) या प्रकारची बुद्धिमत्ता जास्त असलेल्या व्यक्तींना संकल्प चित्रकृती, संरचना, सजावट, नकाशे, चित्रे, रंगसंगती याबाबतचे कला-कौशल्य अधिक असते. आर्किटेक्‍ट, इंटिरियर डिझायनर, फोटोग्राफर, लॅंडस्केप व गार्डन डिझायनर, फॅशन डिझायनर, पेंट आर्टिस्ट किंवा डिझाइन इंजिनिअर्स होण्यासाठी हे सर्व गुण अंगी असणं आवश्‍यक असतं. अशा व्यक्तींना कोणत्याही कलाविषयक क्षेत्रात गती प्राप्त होत असते. ग्राफिक डिझायनर, थ्रीडी ॲनिमेटर, सिने-नाट्य दिग्दर्शक, आर्ट डायरेक्‍टर, सेट डिझायनर, प्रॉडक्‍ट डिझायनर इत्यादी विविध कल्पकतेने नटलेल्या कला प्रांतात अशा व्यक्तींचा उत्कर्ष होतो.    

कालावधी 
हा पाच वर्षांचा पूर्ण वेळ अभ्यासक्रम असून तो पूर्ण केल्यानंतर बॅचलर ऑफ आर्किटेक्‍चर अशी पदवी संबंधित विद्यापीठाकडून बहाल केली जाते.  

अभ्यासक्रमातील विषय 
आर्किटेक्‍चरच्या अभ्यासक्रमाच्या पाच वर्षांच्या कालावधीत बेसिक डिझाइन, बिल्डिंग कन्स्ट्रक्‍शन व मटेरियल, ग्राफिक्‍स, आर्किटेक्‍चरचा इतिहास, स्ट्रक्‍चर, कॉम्प्युटर ॲप्लिकेशन इन आर्किटेक्‍चर, कॉन्स्टिट्यूशन लाँ, आर्किटेक्‍चरल डिझाइन, लेव्हिलग, व्हिज्युअल आर्ट, बिल्डिंग स्ट्रक्‍चर, बिल्डिंग सर्व्हिसेस, वकग ड्रॉइंग, अलाइड स्ट्रक्‍चर्स, टाऊन प्लिॅनग, एस्टिमेटिंग, कॉस्टिग, लॅंडस्केप आर्किटेक्‍चर, इंटिरियर डिझाइन, अर्थक्वेक रेझिस्टंट आर्किटेक्‍चरल डिझाइन, इलेक्‍टिव्ह, डिझाइन फंडामेंटल्स ऑफ आकटेक्‍चर, आर्किटेक्‍चरल ड्रॉइंग व ग्राफिक्‍स, थेअरी ऑफ स्ट्रक्‍चर, मॉडेल मेकिंग, एन्व्हायरॉन्मेंटल सायन्स, टेक्‍निकल कम्युनिकेशन, स्पेसिफिकेशन रायटिंग, प्रोफेशनल ट्रेनिंग अशा अनेकविध विषयांचा अभ्यास करता येतो.

मूल्यांकन
आर्किटेक्‍चरच्या अभ्यासक्रमात पाच वर्षांच्या कालावधीत सातत्याने विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे मूल्यमापन केले जाते. संपर्क सत्रांसाठी जास्तीत जास्त उपस्थिती तसेच प्रॅक्‍टिकल असाइनमेंट वेळेवर पूर्ण केल्यास केवळ थिअरीचा थोडा जास्त अभ्यास करणे आवश्‍यक ठरते. आर्किटेक्‍चरचा अभ्यास करत असताना आर्किटेक्‍टच्या कार्यालयात व्यावसायिक तसेच प्रात्यक्षिक स्वरूपाच्या कामाचा तसेच शिक्षणाचा अनुभव मिळतो. हा एक अभ्यासक्रमाचाच भाग असून तो दिलेल्या कालावधीत पूर्ण करणे अनिवार्य असते. 

व्यवसायाचे स्वरूप
आर्किटेक्‍ट म्हणून विविध सेवा देणे आवश्‍यक असते. जागा मालकाच्या गरजेनुसार आणि अपेक्षेप्रमाणे प्राथमिक स्वरूपाचे संरचनात्मक नकाशे बनवून देणे, जागेचे आकार व आकारमान लक्षात घेऊन स्थानिक पालिका पातळीवरील नियमनांनुसार नकाशे बनवून सदर पालिका अधिकारी व्यक्तींकडून योजनांना आणि एकूणच कामांना मान्यता मिळवणे, साइट डेव्हलपमेंट, स्ट्रक्‍चरल डिझाइन, सॅनिटरी, प्लम्बिंग, ड्रेनेज, पाणीपुरवठा व सेवरेज डिझाइन, रेन-वॉटर हार्वेस्टिंग, ग्लोबल वॉमग, इलेक्‍ट्रिकल, इलेक्‍ट्रॉनिक, एअरकंडिशिनग डिझाइन आणि इतर मेकॅनिकल सिस्टिम्स, एलेवेटेर्स, एस्कलेटर्स, फायर डिटेक्‍शन, फायर सिक्‍युरिटी, लॅंडस्केप, इंटिरियर, ग्राफिक डिझाइन अशा अनेकविध कामांत आर्किटेक्‍टला सहभागी व्हावे लागते. 
मोठी शहरे, विकसनशील गावे, रिअल इस्टेट, इमारती इंडस्ट्री, बिल्डर्स, आकटेक्‍टचे कार्यालय, ज्या ठिकाणी विकासाची कामे सुरू आहेत अशा सर्वच ठिकाणी आर्किटेक्‍टची आवश्‍यकता भासते. आर्किटेक्‍चरचा अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या व्यक्तींसाठी संधीची अनेक दारे खुली होतात. नोकरी करणाऱ्यांना सुरुवातीला सुमारे १० ते ५० हजार रुपये मासिक वेतन मिळू शकते.

पदव्युत्तर शैक्षणिक पर्याय
 मास्टर ऑफ आर्किटेक्‍चर (जनरल), आर्किटेक्‍चरल कॉन्झर्व्हेशन, अर्बन डिझाइन, इंटिरियर आकटेक्‍चर, लॅंडस्केप आर्किटेक्‍चर, हाउसिंग, ट्रान्सपोर्टेशन प्लॅनिंग, सस्टेनेबल ह्युमन हॅबिटेट, सस्टेनेबल आकटेक्‍चर, एनव्हायर्नमेंटल आर्किटेक्‍चर, कॉम्प्युटर ॲप्लिकेशन, व्हॅल्यूएशन अँड अर्बट्रिेशन, बिल्डग ऑटोमेशन, रूरल आर्किटेक्‍चर, रीजनल आर्किटेक्‍चर, इंटरनॅशनल आर्किटेक्‍चर, आर्किटेक्‍चर अँड कन्स्ट्रक्‍शन प्रोजेक्‍ट मॅनेजमेंट, डिजिटल आर्किटेक्‍चर, कॉम्प्युटर एडेड आर्किटेक्‍चरल डिझाइन या विषयांमध्ये स्पेशलायझेशन करता येते.

उपलब्ध व्यावसायिक पर्याय 
शिक्षण पूर्ण केल्यावर कौन्सिल ऑफ आर्किटेक्‍चरकडून नोंदणी दाखला मिळवणे अनिवार्यच नाही, तर बंधनकारक असते. आर्किटेक्‍चर पूर्ण केल्यानंतर सरकारी, निमसरकारी कार्यालयांमध्ये नोकरी मिळू शकते. सार्वजनिक बांधकाम विभाग, सार्वजनिक आरोग्य, इरिगेशन. टाऊन प्लॅनिंग कार्यालये, गृहनिर्माण संस्था, शासकीय व खासगी तसेच आर्किटेक्‍टच्या ऑफिसमध्ये अशा विविध करिअर संधी उपलब्ध होतात. पदानुसार कामाच्या अपेक्षा आणि विद्यार्थ्यांची पात्रता यावर निवड ठरत असते. इंटिरियर डिझायनर म्हणूनही व्यवसाय करता येऊ शकतो. स्वत:चा व्यवसाय करण्याचा मार्गही उपलब्ध असतो. कौन्सिल ऑफ आर्किटेक्‍चरचे http://www.coa.gov.in  हे अधिकृत संकेतस्थळ असून त्यावर व्यावसायिक नियमांची सविस्तर माहिती उपलब्ध आहे.    

संबंधित बातम्या