करिअर आणि व्यक्तिमत्त्व

डॉ. विद्याधर बापट, मानसोपचार व ताणतणाव नियोजन तज्ज्ञ
सोमवार, 3 जून 2019

करिअर विशेष
 

यशस्वी करिअर झाले असे आपल्याला केव्हा म्हणता येईल, तर झेपेल आणि रुचेल अशा व्यावसायिक पदवीची, करिअरची निवड आणि त्याचबरोबर अतिशय महत्त्वाचे म्हणजे व्यक्तिमत्त्व विकास झाल्यावर! तोही खऱ्या अर्थाने झाला नाही, तर कुठल्याही विद्यापीठाची कितीही मोठी पदवी मिळाली, तरी एक समृद्ध आयुष्य जगायला ती अपुरीच पडते.
 रुजवायला हवीत अशी मूल्ये आपल्यात रुजली नाहीत, आयुष्य आनंदी, शांत, स्थिर, कणखरपणे जगण्यासाठीचे चांगले गुण आपल्यात विकसित झाले नाहीत, तर पदवी मिळवूनही आपण अशिक्षितच राहतो. मुळात करिअर करायचे कशासाठी, तर बुद्धिमत्तेला, स्वत:तल्या क्षमतांना न्याय देण्यासाठी. पैसा, प्रतिष्ठा ही उद्दिष्ट्य ओघाने येतात. लहानपणापासून विकासाची सुरुवात होते. पण तारुण्यावस्थेत, उडण्यासाठी भले मोठे विशाल आकाश मोकळे होते. आकाशात विहार करण्यासाठी आपल्या पंखात आवश्‍यक ते बळ निर्माण होण्याची हीच वेळ असते. आव्हानांना सामोरे जाण्याची आणि विनाशाकडे नेणारे मोह टाळण्याची शक्ती याच काळात निर्माण होऊ शकते. हा काळ एका अर्थाने स्वातंत्र्याचाही असतो. त्यात स्वैराचाराकडे झुकण्याची शक्‍यता असते.. म्हणूनच काळजीपूर्वक पावले टाकणे महत्त्वाचे असते. आपण कुठले मोह टाळायला हवेत आणि कुठल्या क्षमता गोळा करायला हव्यात हे पाहणे महत्त्वाचे. महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेऊया, की मेंदूचे पॉझिटिव्ह प्रोग्रॅमिंग अर्थात पॉझिटिव्ह ट्रान्सफॉरमेशनची तयारी या काळात होऊ शकते. ज्या पायांवर एक संपूर्ण आनंदी आणि कणखर मन उभे राहू शकते आणि त्यावरच समृद्धीचे सहा सोपान म्हणजे उत्कृष्ट शारीरिक आरोग्य, उत्कृष्ट मानसिक आरोग्य, आसपासच्या माणसांबरोबरच पशुपक्षी आणि एकूणच निसर्गाबरोबरचे निकोप नाते, पुरेसा पैसा, आनंद मिळवण्याची कला आणि निरंतर समाधानी अवस्था साध्य होतात. 

यासाठी मेंदूच्या न्यूरॉनल नेटवर्कला विशिष्ट गोष्टी करण्याची शिस्त लावावी लागते. यश अपयशापेक्षा, शंभर टक्के प्रयत्न करणे आणि प्रयत्न करण्याच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे हेच महत्त्वाचे आहे. आयुष्यभरासाठी मनाची हीच धारणा असायला हवी.  

या काळात मिळवण्याच्या, कमविण्याच्या महत्त्वाच्या गोष्टी अर्थात बलस्थाने - 
१. शारीरिक क्षमतेचा विकास, २. व्यक्तिमत्त्व विकास ३. नियमित अभ्यास आणि एकाग्रता ४. सर्व प्रकारच्या व्यसनांपासून आणि अनैतिक गोष्टींपासून दूर राहाणे ५. कलाकौशल्य, क्रीडानैपुण्य, नेतृत्वगुण, चांगले मैत्र ६. महाविद्यालयीन जीवनात आवश्‍यक व पुढील जीवनात उपयोगी अशी आवश्‍यक व्यवस्थापकीय कौशल्ये

व्यक्तिमत्त्व विकास 
 ‘व्यक्तिमत्त्व विकास’ या संज्ञेकडे खूप वेगळ्या अर्थाने पाहायला हवे. व्यक्तिमत्त्व विकास म्हणजे केवळ भौतिक यश, भरपूर पैसा मिळवण्याची क्षमता, नावलौकिक मिळवण्यासाठीची क्षमता निश्‍चितच नव्हे. या गोष्टींबरोबर चांगला, जबाबदार नागरिक होणे, समाजाप्रती संवेदनशील असणे, त्याचबरोबर कुठल्याही परिस्थितीत शांत, स्वस्थ, आनंदी राहू शकणारे सकारात्मक आणि कणखर व्यक्तिमत्त्व असणे हे जास्त महत्त्वाचे. आयुष्यातील चढउतार, यश अपयश सहज स्वीकारता येण्याची क्षमता मिळवणे महत्त्वाचे. असे व्यक्तिमत्त्व विशिष्ट प्रयत्नांनी मिळवता येते. मनाच्या व्यायामशाळेसाठी (Brain Gym) निर्माण केलेल्या काही व्यायामांनी हे साध्य होऊ शकते. अगदी कुणालाही. या व्यायामाचे उद्दिष्ट म्हणजे दोन दिशांनी व्यक्तिमत्त्व विकसित होणे. एक दिशा बाहेरच्या जगात यशस्वी होण्यासाठीची तंत्रे, व्यायाम शिकवणारी, तर दुसरी आंतरिक स्वस्थतेसाठीची साधना शिकवणारी. म्हणजेच आतले विश्व शांत, स्वस्थ आणि आनंदी करणारी. 
सुरुवात महत्त्वाची ः या सगळ्याची सुरुवात करावी लागते ती व्यक्तिमत्त्वामधील, स्वभावामधील, विचार करण्याच्या पद्धतीतील दोष दूर करून. काल्पनिक भीती, स्वत:विषयीच्या चुकीच्या, नकारात्मक कल्पना, जगाविषयीच्या आणि जगण्याविषयीच्या चुकीच्या कल्पना, व्हिडिओ गेम्स वा मोबाईलच्या अतिरिक्त आहारी जाणे, आसपास घडणाऱ्या, टीव्हीवर दिसणाऱ्या, गोंधळून टाकणाऱ्या घटनांचा नकारात्मक प्रभाव या आणि अशा सगळ्या गोष्टींचा प्रभाव नाहीसा करावा लागतो. तर आणि तरच नवीन चांगल्या गुणांची, सवयींची लागवड होऊ शकते.  

व्यक्तिमत्त्वासाठी महत्त्वाची साध्ये 
माझे परीक्षेतले गुण, खेळातील किंवा कुठल्याही बाबतीतील यश-अपयश यापेक्षा माझ्या शंभर टक्के प्रयत्न करण्यातला आनंद, प्रक्रियेतला आनंद महत्त्वाचा आहे. मी प्रत्येकवेळी पूर्ण झोकून देऊन प्रयत्न करायला हवेत. त्याचे फळ बहुतेक वेळा चांगलेच मिळेल. चुकून अपयश आलेच, तर मी दुःख करीत बसण्यापेक्षा आत्मपरीक्षण करेन व निराश न होता पुन्हा सकारात्मक प्रयत्न करेन. हे तत्त्व मी आयुष्यभर पाळेन. 

माझे ‘आतले’ विश्व मी कायम शांत, स्वस्थ, आनंदी आणि कणखर ठेवू शकतो. आयुष्यात घडणाऱ्या विपरीत घटना, अपयश हा आयुष्याच्या खेळातला एक भाग असून मी ते स्वीकारीन. 

आयुष्य सुंदर आहे. प्रत्येक क्षण चांगल्या पद्धतीने आनंदाने व्यतीत करण्याची, उपभोगण्याची कौशल्ये मला मिळवता येतील. 

मी स्वत: आनंदी राहण्याचा प्रयत्न करेन. तसेच माझ्या संपर्कात येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला आनंद देण्याचा प्रयत्न करेन. मी समाजाचा भाग आहे आणि त्याच्याप्रती माझी काही कर्तव्ये आहेत. मी चांगली मूल्ये जोपासीन व कुठल्याही प्रलोभनांना बळी पडणार नाही. 

निसर्गाने दिलेली माझ्यातील बलस्थाने मी ओळखीन व त्यांचा उपयोग माझ्या विकासासाठी करेन. 

या जगातील प्रत्येक सजीव व निर्जीव गोष्ट महत्त्वाची आहे. मी आत्मसन्मान ठेवला पाहिजे, तसाच इतरांचाही आदर केला पाहिजे. मुख्यत: ‘स्त्री’चा.
दोन्ही दिशांनी (Inner Journey व Outer Journey ) करावयाच्या प्रयत्नांमध्ये काय येते? - वरील साध्ये आत रुजविणे. स्वस्थतेची तंत्रे, साक्षीभाव ठेवण्याची तंत्रे, सकारात्मक विचारसरणी स्वभावाचा भाग होण्यासाठीचे मनाचे व्यायाम, भावनांचे सबलीकरण, बुद्धिमत्तेचा, कल्पनाशक्तीचा सृजनात्मक वापर, आत्मविश्वास, धैर्य, नेतृत्वगुण, संवादकौशल्ये, टाइम मॅनेजमेंट वगैरे गुणांबरोबरच दडपणाखाली काम करण्याची क्षमता विकसित करण्याची तंत्रे, मित्रमैत्रिणी, सहकाऱ्यांबरोबर छान संबंध प्रस्थापित करण्याची क्षमता विकसित करणे आणि मुख्य म्हणजे वैयक्तिक आयुष्य व शैक्षणिक आयुष्य वेगवेगळे ठेवण्याची कला (Compartmentalization) यासाठीची तंत्रे शिकून घेणे.

विकसित व्यक्तिमत्त्वाचे फायदे   

  • आयुष्यातल्या कुठल्याही प्रसंगाला सकारात्मक पद्धतीने सामोरे जाऊ शकतात. 
  • ताणतणाव चांगल्या रीतीने हाताळू शकतात. 
  • कठीण प्रसंगात न डगमगता योग्य निर्णय घेऊ शकतात. 
  • यश डोक्‍यात जाऊ देत नाहीत वा अपयश आल्यास खचून जात नाहीत. 
  • नवीन कौशल्ये खूप लवकर आत्मसात करतात. 
  • संवादकौशल्ये, आत्मविश्वास व सकारात्मकतेने छाप पाडू शकतात. 
  • आपल्या क्षमता शंभर टक्के वापरण्याचा प्रयत्न करणे व त्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे त्यांना जमू शकते.  
  • केवळ स्वत:पुरता विचार न करता इतर व्यक्तींच्या दृष्टिकोनातून विचार करू शकतात.  
  • स्वत:च्या विकासाबरोबरच कुटुंब, समाज यांच्या सृजनाचे भान त्यांना असते.

आवश्‍यक व्यवस्थापकीय कौशल्ये 
वेळेचे व्यवस्थापन : असाइनमेंट्‌स, सबमिशन्स, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण करण्यापासून ते व्यायाम, खेळ, झोप, आहाराच्या वेळा, घरची कामे, वैयक्तिक आणि सामाजिक कर्तव्ये सगळ्याचे काटेकोर नियोजन करावे. प्राथमिकता ठरवून दैनंदिन, आठवड्याचे, महिन्याचे टाइमटेबल करावे.   

आर्थिक नियोजन : परीक्षेच्या फीपासून मोबाईलच्या खर्चापर्यंत काटेकोर नियोजन. प्रत्येक पैसा आवश्‍यक तेवढा आणि तिथेच खर्च होतोय हे पाहणे महत्त्वाचे. 

भावनांचे व्यवस्थापन : कुठलीही परिस्थिती व्यवस्थित हाताळण्याचे प्रशिक्षण महत्त्वाचे. मग ते वैयक्तिक मानसिक स्वास्थ्य, भावनिक समतोल, मैत्री, प्रेमसंबंध ते मित्रांच्या गटाचे निर्णय, योग्य वर्तनाचे सामाजिक भान, सगळ्यालाच हे लागू आहे.

वाटचालीचा, वर्तनाचा मागोवा (Periodical Review) : आपण ठरवलेल्या ध्येयाच्या दिशेने प्रत्येक कृती होते आहे की नाही, प्रत्येक गोष्टीचे ठरविल्याप्रमाणे व्यवस्थापन घडते आहे की नाही, याचा ठराविक काळाने मागोवा घेत राहायला हवा. होत असेल, तर स्वत:ला शाबासकी द्यायला हवी. होत नसेल, तर स्वत:त आवश्‍यक त्या दुरुस्त्या करायला हव्यात.

एकूण काय, विचारात, वागणुकीत तारतम्य बाळगले, स्वयंशिस्त आखली, बेभानपणातील आनंद आणि मर्यादा ओळखल्या, तर तारुण्यातला उत्साह, आनंद भरभरून उपभोगण्याचा, भरपूर काही आत्मसात करण्याचा, स्वत:ला ओळखण्याचा हा काळ आहे. या काळातले आनंदाचे संचित पूर्ण आयुष्यभर पुरते. मग खऱ्या अर्थाने, निवडलेले व्यावसायिक करिअर यशस्वी होते. स्वप्न पूर्ण व्हायला मदत होते. मुख्य म्हणजे आनंद आणि मन:शांती मिळायला मदत होते, ज्यासाठी मनुष्य धडपडत असतो.

संबंधित बातम्या